تبلیغات
سرای مقالات نهج البلاغه - نگاهی به شرح نهج البلاغه ابن ابی ا لحدید
یکشنبه 20 بهمن 1387

نگاهی به شرح نهج البلاغه ابن ابی ا لحدید

• نوشته شده توسط: سید محمد حسن محمدی




نام كامل او عزّالدّین ابوحامد عبدالحمید بن هبةالله بن محمد بن محمد بن حسین بن ابى الحدید مدائنى است. وى كه دانشمندى پرآوازه و صاحب نظر در زمینه هاى تاریخ و ادب و فقه و كلام است در اول ذیحجه سال (586 ق / 1190 م) در مداین متولد شد. وى تا دوران جوانى در همین شهر به كسب دانشهاى متداول زمان خود پرداخت و در جوانى راهى بغداد شد و در آن شهر كه روزگارى كانون علمى جهان اسلام بود فقه و كلام آموخت و در محافل ادبى این شهر شركت جست.
وى به گفته صاحب «نسمة السحر» در آغاز شیعه اهل غلو بود و پس از آن به مذهب كلامى اعتزال روى آورد و از آنجا كه تحت تاثیر دیدگاههاى جاحظ بودـو در كتاب خود نیز بخوبى به دیدگاههاى وى پرداخته استـمعتزلى جاحظى شد.
ابن ابى الحدید در بغداد مكانى شایسته یافت. وى با ابن علقمى وزیر دانشمند مستعصم روابط نزدیكى داشت و با عنایت وى در شمار كاتبان دیوان دارالخلافه عباسى درآمد. وى در آغاز كاتب دارالتّشریفات بود. پس از آن كاتب خزانه و سپس كاتب دیوان شد.
او در سال (642ق) ناظر حلّه و پس از آن خواجه امیر علاءالدّین طبرسى گردید. گرچه در دایرة المعارف بزرگ اسلامى از این دو منصب او یاد شده اما محمد ابوالفضل ابراهیم در مقدمه شرح نهج البلاغه این دو سِمَت را یادآور نمى شود.


ابن ابى الحدید بعدها ناظر بیمارستان عضدى و سپس ناظر كتابخانه هاى بغداد شد.
وى در كنار اشتغال به این مناصب حكومتى كه تا پایان عمر ادامه داشت شاعرى توانمند و ادیبى فرهیخته بود. صاحب كتاب «نسمة السحر فى ذكر من تشیّع و شعر»؛ نام او را در شمار شاعران علاقه مند به تشیّع آورده و ابن شاكر او را شاعرى مشهور خوانده است.
وى در زمینه هاى گوناگون از مدح و مرثیه گرفته تا حكمت و وصف و غزل، شعر مى گفت اما با این همه در شعر او غلبه با مناجات و عرفان است. وى برخى از شعرهاى خود را در شرح نهج البلاغه نیز آورده است.
ابن ابى الحدید در فقه و اصول بر مسلك شافعى و در كلام بر طریقه معتزلى بود. وى به مكتب معتزله بغداد منسوب است و همانند این گروه از معتزلیان على را از خلفاى سه گانه افضل مى داند، اما با این وجود افضلیت را شرط امامت نمى شمرد. چونان كه در آغاز كتاب خود مى گوید: «سپاس خداوندى را كه مفضول را بر افضل مقدم داشت.»
درباره تاریخ وفات ابن ابى الحدید اختلاف نظر است: برخى همانند ابن شاكر و ابن كثیر وفات او را به سال (655 ق) و برخى دیگر همانند ذهبى و صاحب «نسمة السحر» درگذشت وى را به سال (656 ق) روایت كرده اند. دایرةالمعارف بزرگ اسلامى بدون اشاره به این اختلاف وفات وى را به طور مطلق در سال (656 ق / 1258 م) ذكر مى كند.

آثار و تألیفات ابن ابى الحدید
ابن ابى الحدید آثار و تألیفاتى ارزشمند از خود برجاى گذاشته است. دایرة المعارف بزرگ اسلامى آثار وى را 15 اثر مى داند و محمد ابوالفضل ابراهیم در مقدمه خود بر شرح، نام 16 اثر را مى آورد. این آثار از این قرارند:
1 ـ الاعتبار على كتاب الذریعه فى اصول الشریعه كه شرحى بر كتاب الذریعه سید مرتضى است.
2 ـ انتقاد المستصفى كه نقدى بر المستصفى فى الاصول غزالى است.
3 ـ الحواشى على كتاب المفصل فى النحو.
4 ـ شرح المحصل، كه شرح كتاب كلامى المحصل امام فخر رازى است.
5 ـ شرح مشكلات الغرر كه مشكلات كتاب الغرر ابوالحسین بصرى را كه كتابى كلامى است بازگشوده است.
6 ـ دیوان شعر
7 ـ زیادات النقضین
8 ـ شرح نهج البلاغه
9 ـ شرح یاقوت، كه بر كتاب كلامى یاقوت، اثر ابن نوبخت نوشته شده است.
10 ـ العبقرى الحسان، مجموعه اى است از گزیده هاى كلام، تاریخ، شعر و همانند آن.
11 ـ الفَلك الدائر على الملك السائر، كه نقدى بر كتاب «الفلك السائر فى ادب الكاتب و الشاعر» از ابن اثیر جزرى است.
12 ـ القصائد السبع العلویات، یا اسبع العلویات كه دربردارنده قصایدى در مدح پیامبر صلّى الله علیه و آله، و على علیه السّلام، و فتح خیبر، فتح مكه و شهادت امام حسین علیه السّلام است و به سال (611 ق) سروده شده است.
13 ـ المستنصریات
14 ـ نظم فصیح ثعلب، كه مؤلف در آن كتاب «الفصیح ثعلب» را به نظم درآورده است.
15 ـ نقض المحصول، كه كتابى در نقد و ردّ «المحصول فى علم الاصول» فخر رازى است.
16 ـ الوشاح الذهبى فى العلم الأبى
گفتنى است افزون بر این آثار، در دایرة المعارف اسلامى از دو اثر دیگر یعنى «شرح آیات البیات» زمخشرى كه كتابى كلامى است و «شرح منظومه ابن سینا» كه كتابى طبى است یاد شده است.

شرح ابن ابى الحدید بر نهج البلاغه
شرح ابن ابى الحدید بزرگترین و فراگیرترین و یا دست كم از بزرگترین شرحهایى است كه از آغاز تاكنون بر نهج البلاغه نوشته شده است. این شرح آن اندازه پرآوازه است كه در بیشتر منابع اسلامى هنگامى كه واژه مطلق «شرح نهج البلاغه» را مى آورند مقصودشان همین شرح ابن ابى الحدید است.
وى این كتاب را در اول رجب (644 ق) آغاز كرده و در آخر صفر سال (649 ق) یعنى پس از مدت 4 سال و 8 ماه درست به اندازه دوران حكومت امیرمؤمنان علیه السّلام به پایان رسانده است.
این مجموعه كه شامل 20 جلد مى شود به نام ابن علقمى وزیر خلیفه عباسى نوشته و به او اهدا شده است. ابن ابى الحدید در مقدمه كتاب و پس از خطبه كوتاهى در حمد و سپاس خداوند از ابن علقمى به بزرگى یاد و تصریح مى كند كه كتاب خویش را به نام او نوشته است. وى همچنین یادآور مى شود كه در آغاز شرحى مختصر را آغاز كرده و قصد داشته نهج البلاغه را به اختصار شرح كند، اما بعداً از این تصمیم برگشته و شرحى بزرگ و جامع فراهم آورده است.
ابن ابى الحدید در شرح خود، آن گونه كه در مقدمه اش نیز اشاره كرده به جنبه هایى از این قبیل توجه داشته است:
1 ـ نخست متن خطبه را مى آورد. متنى كه ابن ابى الحدید آورده خود یكى از مرجع ها در شناخت نسخه هاى نهج البلاغه است و گاه اندك تفاوتهایى نیز با دیگر نسخه هایى كه امروزه در دست است دارد.
وى خطبه ها یا نامه هاى طولانى را به چندین بخش تقسیم مى كند و پس از ذكر هر بخش به شرح آن مى پردازد.
2 ـ پس از آوردن همه یا قسمتى از خطبه یا نامه یا حكمت شرح آن را مى آغازد. او در این كار لغات نیازمند توضیح را مى آورد، معانى واژه ها را شرح مى دهد، گره هاى اعرابى و یا صرفى را بازمى گشاید، نكات بلاغى و بیانى را توضیح مى دهد و گاه در این رهگذر به آیه اى از قرآن ، حدیثى از احادیث و یا شعرى از اشعار استشهاد مى كند و اشباه و نظایر نظم و نثر آن عبارت را مى آورد.
3 ـ در بسیارى از موارد پس از شرح، یك یا چند قطعه تاریخى مى آورد. این مطالب تاریخى عمده ترین بخش شرح ابن ابى الحدید و مهمترین برجستگى آن است. به گونه اى كه اگر این بخش را از شرح بردارند از آن نیمى بیش نخواهد ماند. قدر عمده اى از ارزش شرح ابن ابى الحدید نیز به همین مباحث تاریخى است. وى در این مباحث یا به مناسبت به شرح واقعه اى كه خطبه درباره آن است، یا پس از آن است و یا بدان اشاره دارد مى پردازد و یا به بهانه اى مبحث تاریخى مفصلى را مى گشاید.
4 ـ گاه پس از شرح مفردات خطبه به مبحثى كلامى مى پردازد. وى در مباحث كلامى خود دیدگاه معتزله بغداد و آراى كلامى جاحظ را بخوبى بازمى نمایاند و گاه حتى دیدگاههایى مخالف با دیدگاه شیعه مطرح مى كند. این ویژگى بخودى خود احتمال شیعه بودن وى را از میان مى برد.
5 ـ پاره اى از مباحث ابن ابى الحدید مباحث اخلاقى و آداب و حكمت و اندرز است كه این بخش بیشتر در كلمات قصار یا حكمتها نمود دارد.
6 ـ گاه نیز ابن ابى الحدید مسأله اى فقهى را كه در متن نهج البلاغه پرداخته شده است مورد بحث قرار مى دهد و مشكلات آن را توضیح مى دهد.
7 ـ ابن ابى الحدید در آغازین قسمت شرح خود مقدمه اى قابل توجه مى آورد حاوى :
الف ـ گفتارى درباره دیدگاه معتزله در مسأله امامت
ب ـ نسب امیر مؤمنان علیه السّلام و اندكى از فضایل و سیره آن حضرت. وى در این مقدمه سرآمد بودن امام را در زمینه هاى علوم و اخلاق و حكم شرح مى دهد.
ج ـ شرح حال سید رضى

ابن ابى الحدید و راوندى
چونان كه ابن ابى الحدید خود مى آورد پیش از او قطب راوندى كتاب نهج البلاغه را شرح گفته است. ابن ابى الحدید هم در آغاز كتاب خویش و هم در لابلاى شرح خطبه ها، نامه ها و كلمات قصار مرتب دیدگاههاى راوندى و یا خود او را نقد مى كند، و این نكته اى شگفت آور در كار ابن ابى الحدید است.
وى براى نمونه در آغاز كتاب خود مى نویسد:
«این كتاب نهج البلاغه را پیش از من هیچ كس شرح نگفته است مگر سعید بن هبةالله معروف به قطب راوندى . او از فقیهان امامیه بود و مرد این كتاب نبود، چرا كه در همه عمر تنها به علم فقه اشتغال داشت و فقیه را كجا كه این فنون گوناگون را شرح دهد و در دریاى این شاخه هاى جداى از هم فرو رود؟ از همین روى ، حال شرح او از اهل خرد و زیركى پنهان نیست!»

ترجمه و نقد و چاپ شرح ابن ابى الحدید
از آنجا كه ابن ابى الحدید در شرح خود، گاه دیدگاههاى كلامى ناسازگارى با عقاید امامیه آورده تنى چند از عالمان، كتاب او را نقد كرده اند كه از آن جمله است:
ـ الروح، از سید بن طاووس
ـ سلاسل الحدید لتقیید ابن ابى الحدید، از شیخ یوسف بحرانى
ـ الردّ على ابن ابى الحدید، از شیخ على بحرانى
كتاب شرح ابن ابى الحدید بارها در ایران، مصر و لبنان به چاپ رسیده و صحیح ترین چاپ آن با تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم به سال (1378 ق / 1958 م) در شركت حلبى قاهره انجام پذیرفته و همین چاپ در ایران و بیروت افست شده است.
شرح ابن ابى الحدید در سالیان اخیر به قلم محمود مهدوى دامغانى به فارسى برگردانده شد و البته مترجم تنها بخشهاى مربوط به مباحث تاریخى كتاب را برگزیده و به فارسى برگردانده است. این ترجمه در هشت جلد انجام یافته است.

منبع :سایت بنیاد نهج البلاغه

 

نظرات() 



Buy generic cialis
دوشنبه 7 خرداد 1397 07:21 ق.ظ

Nicely put, Regards!
order generic cialis online buy cialis online cheapest we use it 50 mg cialis dose tadalafil tablets cialis coupons cialis y deporte cialis bula cialis 200 dollar savings card rezeptfrei cialis apotheke acheter du cialis a geneve
Buy cialis online
جمعه 7 اردیبهشت 1397 10:20 ب.ظ

Really a lot of terrific info.
cialis authentique suisse venta de cialis canada we use it 50 mg cialis dose cialis 20 mg cialis pills price each cialis tablets australia only now cialis for sale in us cialis preise schweiz buying cialis overnight generic cialis pill online
Viagra tablets
سه شنبه 4 اردیبهشت 1397 01:42 ب.ظ

Regards. Helpful information.
price on viagra sildenafil without prescription uk how to buy viagra generic viagra uk online where to buy viagra in store online prescription for viagra viagra online doctor buy generic viagra without prescription where can i buy viagra from buy female viagra online
Cialis generic
شنبه 18 فروردین 1397 05:26 ق.ظ

You expressed this very well!
dose size of cialis cialis uk next day cialis dosage amounts cialis tablets for sale prescription doctor cialis viagra vs cialis vs levitra cialis manufacturer coupon generic cialis order generic cialis online deutschland cialis online
Generic cialis
شنبه 4 فروردین 1397 04:11 ق.ظ

Fantastic info. Regards.
purchasing cialis on the internet cialis 100 mg 30 tablet cialis kaufen bankberweisung cialis super acti price cialis best tadalafilo cialis baratos compran uk cialis prices in england female cialis no prescription canadian drugs generic cialis
Buy cialis online
دوشنبه 28 اسفند 1396 09:36 ق.ظ

Nicely put. Thanks a lot!
safe dosage for cialis cialis 5mg billiger prezzo di cialis in bulgaria cialis professional from usa cialis coupon cialis online deutschland cialis 20mg ou acheter du cialis pas cher cialis great britain cialis generico online
Can you get taller with yoga?
پنجشنبه 16 شهریور 1396 10:56 ق.ظ
I'm really impressed with your writing skills as well as with the layout on your blog.
Is this a paid theme or did you customize it yourself?
Anyway keep up the excellent quality writing, it's rare
to see a great blog like this one today.
Do compression socks help with Achilles tendonitis?
دوشنبه 16 مرداد 1396 08:50 ب.ظ
I am sure this paragraph has touched all the
internet people, its really really fastidious post on building up new blog.
How can you get taller in a week?
جمعه 13 مرداد 1396 06:53 ب.ظ
Great information. Lucky me I recently found your website by chance (stumbleupon).
I've saved as a favorite for later!
http://cristinehalsell.blogas.lt
سه شنبه 2 خرداد 1396 02:05 ق.ظ
What i do not understood is in truth how you're no longer
really much more well-favored than you may be right now.

You're very intelligent. You know thus significantly on the
subject of this subject, made me in my view consider it from so many various angles.

Its like women and men aren't interested except it's one thing to
accomplish with Girl gaga! Your personal stuffs excellent.
Always handle it up!
Suzanna
یکشنبه 24 اردیبهشت 1396 11:01 ب.ظ
Hello, yup this paragraph is in fact pleasant and
I have learned lot of things from it about blogging.

thanks.
BHW
چهارشنبه 23 فروردین 1396 10:26 ب.ظ
Hey there would you mind stating which blog platform
you're working with? I'm looking to start my own blog soon but I'm having a tough time choosing between BlogEngine/Wordpress/B2evolution and
Drupal. The reason I ask is because your layout seems different then most blogs and I'm looking for something unique.
P.S Sorry for being off-topic but I had to ask!
manicure
سه شنبه 22 فروردین 1396 01:02 ق.ظ
Saved as a favorite, I like your web site!
BHW
سه شنبه 15 فروردین 1396 05:53 ب.ظ
If you desire to take a good deal from this piece of writing then you have to apply these methods to your won blog.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر