تبلیغات
سرای مقالات نهج البلاغه - نگاهی به شرح نهج البلاغه ابن ابی ا لحدید
یکشنبه 20 بهمن 1387

نگاهی به شرح نهج البلاغه ابن ابی ا لحدید

• نوشته شده توسط: سید محمد حسن محمدی




نام كامل او عزّالدّین ابوحامد عبدالحمید بن هبةالله بن محمد بن محمد بن حسین بن ابى الحدید مدائنى است. وى كه دانشمندى پرآوازه و صاحب نظر در زمینه هاى تاریخ و ادب و فقه و كلام است در اول ذیحجه سال (586 ق / 1190 م) در مداین متولد شد. وى تا دوران جوانى در همین شهر به كسب دانشهاى متداول زمان خود پرداخت و در جوانى راهى بغداد شد و در آن شهر كه روزگارى كانون علمى جهان اسلام بود فقه و كلام آموخت و در محافل ادبى این شهر شركت جست.
وى به گفته صاحب «نسمة السحر» در آغاز شیعه اهل غلو بود و پس از آن به مذهب كلامى اعتزال روى آورد و از آنجا كه تحت تاثیر دیدگاههاى جاحظ بودـو در كتاب خود نیز بخوبى به دیدگاههاى وى پرداخته استـمعتزلى جاحظى شد.
ابن ابى الحدید در بغداد مكانى شایسته یافت. وى با ابن علقمى وزیر دانشمند مستعصم روابط نزدیكى داشت و با عنایت وى در شمار كاتبان دیوان دارالخلافه عباسى درآمد. وى در آغاز كاتب دارالتّشریفات بود. پس از آن كاتب خزانه و سپس كاتب دیوان شد.
او در سال (642ق) ناظر حلّه و پس از آن خواجه امیر علاءالدّین طبرسى گردید. گرچه در دایرة المعارف بزرگ اسلامى از این دو منصب او یاد شده اما محمد ابوالفضل ابراهیم در مقدمه شرح نهج البلاغه این دو سِمَت را یادآور نمى شود.


ابن ابى الحدید بعدها ناظر بیمارستان عضدى و سپس ناظر كتابخانه هاى بغداد شد.
وى در كنار اشتغال به این مناصب حكومتى كه تا پایان عمر ادامه داشت شاعرى توانمند و ادیبى فرهیخته بود. صاحب كتاب «نسمة السحر فى ذكر من تشیّع و شعر»؛ نام او را در شمار شاعران علاقه مند به تشیّع آورده و ابن شاكر او را شاعرى مشهور خوانده است.
وى در زمینه هاى گوناگون از مدح و مرثیه گرفته تا حكمت و وصف و غزل، شعر مى گفت اما با این همه در شعر او غلبه با مناجات و عرفان است. وى برخى از شعرهاى خود را در شرح نهج البلاغه نیز آورده است.
ابن ابى الحدید در فقه و اصول بر مسلك شافعى و در كلام بر طریقه معتزلى بود. وى به مكتب معتزله بغداد منسوب است و همانند این گروه از معتزلیان على را از خلفاى سه گانه افضل مى داند، اما با این وجود افضلیت را شرط امامت نمى شمرد. چونان كه در آغاز كتاب خود مى گوید: «سپاس خداوندى را كه مفضول را بر افضل مقدم داشت.»
درباره تاریخ وفات ابن ابى الحدید اختلاف نظر است: برخى همانند ابن شاكر و ابن كثیر وفات او را به سال (655 ق) و برخى دیگر همانند ذهبى و صاحب «نسمة السحر» درگذشت وى را به سال (656 ق) روایت كرده اند. دایرةالمعارف بزرگ اسلامى بدون اشاره به این اختلاف وفات وى را به طور مطلق در سال (656 ق / 1258 م) ذكر مى كند.

آثار و تألیفات ابن ابى الحدید
ابن ابى الحدید آثار و تألیفاتى ارزشمند از خود برجاى گذاشته است. دایرة المعارف بزرگ اسلامى آثار وى را 15 اثر مى داند و محمد ابوالفضل ابراهیم در مقدمه خود بر شرح، نام 16 اثر را مى آورد. این آثار از این قرارند:
1 ـ الاعتبار على كتاب الذریعه فى اصول الشریعه كه شرحى بر كتاب الذریعه سید مرتضى است.
2 ـ انتقاد المستصفى كه نقدى بر المستصفى فى الاصول غزالى است.
3 ـ الحواشى على كتاب المفصل فى النحو.
4 ـ شرح المحصل، كه شرح كتاب كلامى المحصل امام فخر رازى است.
5 ـ شرح مشكلات الغرر كه مشكلات كتاب الغرر ابوالحسین بصرى را كه كتابى كلامى است بازگشوده است.
6 ـ دیوان شعر
7 ـ زیادات النقضین
8 ـ شرح نهج البلاغه
9 ـ شرح یاقوت، كه بر كتاب كلامى یاقوت، اثر ابن نوبخت نوشته شده است.
10 ـ العبقرى الحسان، مجموعه اى است از گزیده هاى كلام، تاریخ، شعر و همانند آن.
11 ـ الفَلك الدائر على الملك السائر، كه نقدى بر كتاب «الفلك السائر فى ادب الكاتب و الشاعر» از ابن اثیر جزرى است.
12 ـ القصائد السبع العلویات، یا اسبع العلویات كه دربردارنده قصایدى در مدح پیامبر صلّى الله علیه و آله، و على علیه السّلام، و فتح خیبر، فتح مكه و شهادت امام حسین علیه السّلام است و به سال (611 ق) سروده شده است.
13 ـ المستنصریات
14 ـ نظم فصیح ثعلب، كه مؤلف در آن كتاب «الفصیح ثعلب» را به نظم درآورده است.
15 ـ نقض المحصول، كه كتابى در نقد و ردّ «المحصول فى علم الاصول» فخر رازى است.
16 ـ الوشاح الذهبى فى العلم الأبى
گفتنى است افزون بر این آثار، در دایرة المعارف اسلامى از دو اثر دیگر یعنى «شرح آیات البیات» زمخشرى كه كتابى كلامى است و «شرح منظومه ابن سینا» كه كتابى طبى است یاد شده است.

شرح ابن ابى الحدید بر نهج البلاغه
شرح ابن ابى الحدید بزرگترین و فراگیرترین و یا دست كم از بزرگترین شرحهایى است كه از آغاز تاكنون بر نهج البلاغه نوشته شده است. این شرح آن اندازه پرآوازه است كه در بیشتر منابع اسلامى هنگامى كه واژه مطلق «شرح نهج البلاغه» را مى آورند مقصودشان همین شرح ابن ابى الحدید است.
وى این كتاب را در اول رجب (644 ق) آغاز كرده و در آخر صفر سال (649 ق) یعنى پس از مدت 4 سال و 8 ماه درست به اندازه دوران حكومت امیرمؤمنان علیه السّلام به پایان رسانده است.
این مجموعه كه شامل 20 جلد مى شود به نام ابن علقمى وزیر خلیفه عباسى نوشته و به او اهدا شده است. ابن ابى الحدید در مقدمه كتاب و پس از خطبه كوتاهى در حمد و سپاس خداوند از ابن علقمى به بزرگى یاد و تصریح مى كند كه كتاب خویش را به نام او نوشته است. وى همچنین یادآور مى شود كه در آغاز شرحى مختصر را آغاز كرده و قصد داشته نهج البلاغه را به اختصار شرح كند، اما بعداً از این تصمیم برگشته و شرحى بزرگ و جامع فراهم آورده است.
ابن ابى الحدید در شرح خود، آن گونه كه در مقدمه اش نیز اشاره كرده به جنبه هایى از این قبیل توجه داشته است:
1 ـ نخست متن خطبه را مى آورد. متنى كه ابن ابى الحدید آورده خود یكى از مرجع ها در شناخت نسخه هاى نهج البلاغه است و گاه اندك تفاوتهایى نیز با دیگر نسخه هایى كه امروزه در دست است دارد.
وى خطبه ها یا نامه هاى طولانى را به چندین بخش تقسیم مى كند و پس از ذكر هر بخش به شرح آن مى پردازد.
2 ـ پس از آوردن همه یا قسمتى از خطبه یا نامه یا حكمت شرح آن را مى آغازد. او در این كار لغات نیازمند توضیح را مى آورد، معانى واژه ها را شرح مى دهد، گره هاى اعرابى و یا صرفى را بازمى گشاید، نكات بلاغى و بیانى را توضیح مى دهد و گاه در این رهگذر به آیه اى از قرآن ، حدیثى از احادیث و یا شعرى از اشعار استشهاد مى كند و اشباه و نظایر نظم و نثر آن عبارت را مى آورد.
3 ـ در بسیارى از موارد پس از شرح، یك یا چند قطعه تاریخى مى آورد. این مطالب تاریخى عمده ترین بخش شرح ابن ابى الحدید و مهمترین برجستگى آن است. به گونه اى كه اگر این بخش را از شرح بردارند از آن نیمى بیش نخواهد ماند. قدر عمده اى از ارزش شرح ابن ابى الحدید نیز به همین مباحث تاریخى است. وى در این مباحث یا به مناسبت به شرح واقعه اى كه خطبه درباره آن است، یا پس از آن است و یا بدان اشاره دارد مى پردازد و یا به بهانه اى مبحث تاریخى مفصلى را مى گشاید.
4 ـ گاه پس از شرح مفردات خطبه به مبحثى كلامى مى پردازد. وى در مباحث كلامى خود دیدگاه معتزله بغداد و آراى كلامى جاحظ را بخوبى بازمى نمایاند و گاه حتى دیدگاههایى مخالف با دیدگاه شیعه مطرح مى كند. این ویژگى بخودى خود احتمال شیعه بودن وى را از میان مى برد.
5 ـ پاره اى از مباحث ابن ابى الحدید مباحث اخلاقى و آداب و حكمت و اندرز است كه این بخش بیشتر در كلمات قصار یا حكمتها نمود دارد.
6 ـ گاه نیز ابن ابى الحدید مسأله اى فقهى را كه در متن نهج البلاغه پرداخته شده است مورد بحث قرار مى دهد و مشكلات آن را توضیح مى دهد.
7 ـ ابن ابى الحدید در آغازین قسمت شرح خود مقدمه اى قابل توجه مى آورد حاوى :
الف ـ گفتارى درباره دیدگاه معتزله در مسأله امامت
ب ـ نسب امیر مؤمنان علیه السّلام و اندكى از فضایل و سیره آن حضرت. وى در این مقدمه سرآمد بودن امام را در زمینه هاى علوم و اخلاق و حكم شرح مى دهد.
ج ـ شرح حال سید رضى

ابن ابى الحدید و راوندى
چونان كه ابن ابى الحدید خود مى آورد پیش از او قطب راوندى كتاب نهج البلاغه را شرح گفته است. ابن ابى الحدید هم در آغاز كتاب خویش و هم در لابلاى شرح خطبه ها، نامه ها و كلمات قصار مرتب دیدگاههاى راوندى و یا خود او را نقد مى كند، و این نكته اى شگفت آور در كار ابن ابى الحدید است.
وى براى نمونه در آغاز كتاب خود مى نویسد:
«این كتاب نهج البلاغه را پیش از من هیچ كس شرح نگفته است مگر سعید بن هبةالله معروف به قطب راوندى . او از فقیهان امامیه بود و مرد این كتاب نبود، چرا كه در همه عمر تنها به علم فقه اشتغال داشت و فقیه را كجا كه این فنون گوناگون را شرح دهد و در دریاى این شاخه هاى جداى از هم فرو رود؟ از همین روى ، حال شرح او از اهل خرد و زیركى پنهان نیست!»

ترجمه و نقد و چاپ شرح ابن ابى الحدید
از آنجا كه ابن ابى الحدید در شرح خود، گاه دیدگاههاى كلامى ناسازگارى با عقاید امامیه آورده تنى چند از عالمان، كتاب او را نقد كرده اند كه از آن جمله است:
ـ الروح، از سید بن طاووس
ـ سلاسل الحدید لتقیید ابن ابى الحدید، از شیخ یوسف بحرانى
ـ الردّ على ابن ابى الحدید، از شیخ على بحرانى
كتاب شرح ابن ابى الحدید بارها در ایران، مصر و لبنان به چاپ رسیده و صحیح ترین چاپ آن با تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم به سال (1378 ق / 1958 م) در شركت حلبى قاهره انجام پذیرفته و همین چاپ در ایران و بیروت افست شده است.
شرح ابن ابى الحدید در سالیان اخیر به قلم محمود مهدوى دامغانى به فارسى برگردانده شد و البته مترجم تنها بخشهاى مربوط به مباحث تاریخى كتاب را برگزیده و به فارسى برگردانده است. این ترجمه در هشت جلد انجام یافته است.

منبع :سایت بنیاد نهج البلاغه

 

نظرات() 



http://viagrawwithoutdoctor.com/
پنجشنبه 10 مرداد 1398 01:18 ب.ظ

Terrific postings, Thank you.
canadian medications 247 canada viagra drugstore online india order canadian prescriptions online online pharmacies india order canadian prescriptions online canada drug pharmacy canadian pharmacies-24h legitimate canadian mail order pharmacies drugstore online
http://throwunon.strikingly.com/
دوشنبه 3 تیر 1398 10:29 ق.ظ

Tips certainly applied!!
tadalafil tablets brand cialis generic cialis venta a domicilio when will generic cialis be available enter site natural cialis tadalafil 10 mg cialis preise schweiz buying brand cialis online costo in farmacia cialis cialis wir preise
what is cialis
یکشنبه 2 تیر 1398 06:28 ب.ظ

Nicely put, Regards.
cialis 20 mg cut in half generic cialis with dapoxetine cialis therapie cialis tadalafil online cialis kaufen we choice cialis pfizer india cialis online nederland tadalafil 20 mg cialis arginine interactio callus
http://checkdoldgrun.strikingly.com/
یکشنبه 2 تیر 1398 03:48 ق.ظ

Really quite a lot of valuable advice.
how does cialis work comprar cialis 10 espa241a calis only now cialis 20 mg overnight cialis tadalafil cialis australia org enter site very cheap cialis cialis generico online cialis purchasing cialis daily new zealand
http://bianelroe.strikingly.com/
شنبه 1 تیر 1398 10:48 ق.ظ

Wonderful posts. Appreciate it!
buy cialis online nz cialis super acti online prescriptions cialis cialis 20mg prix en pharmacie cialis tablets for sale cialis para que sirve cialis authentique suisse cialis pills in singapore safe site to buy cialis online cialis generique
http://sesreno.strikingly.com/
جمعه 31 خرداد 1398 06:43 ب.ظ

Truly tons of great knowledge!
miglior cialis generico only now cialis 20 mg the best site cialis tablets cialis pills deutschland cialis online cialis qualitat buy cialis cheap 10 mg how does cialis work we like it cialis price acheter du cialis a geneve
http://bosdaefran.strikingly.com/
جمعه 31 خرداد 1398 03:07 ق.ظ

Useful postings. Thanks!
cialis pills price each buy cialis cheap 10 mg achat cialis en europe cialis 5mg cialis generico lilly cialis for sale south africa generico cialis mexico discount cialis side effects of cialis buying cialis overnight
Cialis online
پنجشنبه 30 خرداد 1398 06:55 ق.ظ

Regards! Lots of data!

cialis therapie cialis wir preise acheter du cialis a geneve tadalafil 20mg generic cialis 20mg uk click now cialis from canada cialis 5mg tarif cialis france tadalafil tablets cialis 100mg suppliers
http://achrehla.strikingly.com/
چهارشنبه 29 خرداد 1398 04:06 ب.ظ

Seriously quite a lot of excellent tips!
only here cialis pills brand cialis generic cialis 30 day trial coupon where do you buy cialis cialis 20 mg effectiveness cialis name brand cheap cialis dose 30mg cialis qualitat cialis patentablauf in deutschland buy brand cialis cheap
buy original cialis
سه شنبه 28 خرداد 1398 11:38 ب.ظ

With thanks. Loads of stuff!

5 mg cialis coupon printable cialis canada on line cialis usa cost generic cialis review uk viagra vs cialis cialis 20 mg effectiveness comprar cialis 10 espa241a generic cialis levitra 40 mg cialis what if i take cialis side effects dangers
http://quedisun.strikingly.com/
سه شنبه 28 خرداد 1398 01:03 ق.ظ

Very good posts. Appreciate it.
cialis official site cialis online we like it safe cheap cialis price cialis wal mart pharmacy cialis coupons discount cialis cialis kaufen wo cialis patentablauf in deutschland cialis reviews click now cialis from canada
Generic cialis
دوشنبه 27 خرداد 1398 10:16 ق.ظ

Kudos. Numerous write ups!

cialis generisches kanada cialis coupons printable cialis ahumada cialis taglich cialis dose 30mg generic cialis 20mg tablets cialis online nederland cialis taglich no prescription cialis cheap cialis cuantos mg hay
http://rasubas.strikingly.com/
یکشنبه 26 خرداد 1398 08:40 ب.ظ

Factor effectively regarded!.
cialis 20 mg cost cialis great britain when can i take another cialis cialis prezzo al pubblico bulk cialis we use it cialis online store cialis generico postepay interactions for cialis cialis prezzo al pubblico generic cialis 20mg tablets
Cialis pills
شنبه 25 خرداد 1398 04:34 ب.ظ

You have made your stand pretty effectively..
200 cialis coupon generic cialis tadalafil compare prices cialis uk cialis pills cialis patentablauf in deutschland side effects for cialis cialis 50 mg soft tab 5 mg cialis coupon printable cialis 20 mg cost cialis generique 5 mg
http://amsalte.strikingly.com/
شنبه 25 خرداد 1398 02:02 ق.ظ

Wonderful write ups. Thanks a lot.
cialis 30 day trial coupon achat cialis en suisse cialis soft tabs for sale generic cialis pro acheter cialis meilleur pri 40 mg cialis what if i take cialis flussig cialis authentique suisse buy cialis cialis 10 doctissimo
Cialis generic
پنجشنبه 23 خرداد 1398 09:16 ب.ظ

Very good knowledge. Thank you!
cialis in sconto cialis lowest price cialis prezzo in linea basso cialis 100 mg 30 tablet we use it cialis online store warnings for cialis generic cialis with dapoxetine cialis price thailand generic low dose cialis cialis prices in england
http://sitethus.strikingly.com/
پنجشنبه 23 خرداد 1398 08:12 ق.ظ

Awesome data. Thanks.
precios de cialis generico enter site natural cialis cialis generique 5 mg cialis per paypa look here cialis order on line cialis alternative cialis dosage amounts generico cialis mexico online prescriptions cialis only now cialis 20 mg
cialisvie.com
دوشنبه 20 خرداد 1398 02:20 ب.ظ

Reliable posts. Thanks a lot!
look here cialis order on line calis cialis herbs free generic cialis cialis online nederland cheap cialis ou trouver cialis sur le net order generic cialis online cialis 20mg discount cialis
cialisvie.com
یکشنبه 19 خرداد 1398 08:14 ق.ظ

Kudos! I value this.
buy cialis online cheapest rezeptfrei cialis apotheke acheter cialis kamagra prix cialis once a da cialis 5 mg scheda tecnica warnings for cialis acheter cialis meilleur pri cialis et insomni cialis cost cialis generique 5 mg
http://cialisvie.com/
شنبه 18 خرداد 1398 03:19 ق.ظ

You actually suggested this perfectly!
enter site natural cialis we like it cialis soft gel sialis cialis dosage amounts cialis daily new zealand purchasing cialis on the internet cialis side effects viagra cialis levitra ou acheter du cialis pas cher cialis professional from usa
http://tumorzentrum-zwickau.de/fortbildungsarchiv
جمعه 6 اردیبهشت 1398 12:44 ب.ظ
ブランドコピー
http://vistaprops.com/node/251/sendpdf
جمعه 6 اردیبهشت 1398 12:44 ب.ظ
人気ブランドコピー激安バーキンコピー,エルメス バーキン25スーパーコピー!
http://midirectorioempresarial.es/politica-de-confidencialidad/
جمعه 6 اردیبهشت 1398 12:43 ب.ظ
スーパーコピーブランド 服コピーメンズファッション、シュプリーム通販,人気メンズブランド
http://sewingbymoonlight.com/2014/03/minion-pinion/
چهارشنبه 28 فروردین 1398 08:11 ق.ظ
素晴らしいブランドスーパーコピー通販サイトスーパーコピーブランド専門店!
http://www.hvunitas.nl/big_4110/
چهارشنبه 28 فروردین 1398 08:10 ق.ظ
スーパーコピー、時計 branddsceleb ブランドコピー時計n級専売店
http://ukcanadianpharmacy.com/
جمعه 23 فروردین 1398 05:27 ب.ظ

Cheers. I enjoy this!
canadian discount pharmacies in ocala fl pharmacy canada online prescriptions canadian viagra online pharmacies of canada canadian pharmacycanadian pharmacy canadianpharmacyusa24h is it legal global pharmacy canada northwest pharmacies mail order buy viagrow pro canadian viagra
http://canadianpharmacyes.com/
پنجشنبه 22 فروردین 1398 03:49 ق.ظ

Wow lots of awesome advice.
most reliable canadian pharmacies aarp recommended canadian online pharmacies canadian pharmaceuticals for usa sales canada medications buy aarp recommended canadian online pharmacies canada medications cheap canada online pharmacies reviews canadian medications list drugs for sale canadian pharmacy cialis
Buy generic cialis
جمعه 16 آذر 1397 05:29 ق.ظ

You made your point!
cialis professional from usa canadian drugs generic cialis cialis para que sirve buy cialis cheap 10 mg safe dosage for cialis cialis herbs cialis y deporte low cost cialis 20mg cialis kamagra levitra american pharmacy cialis
buy cialis no rx
پنجشنبه 15 آذر 1397 10:16 ق.ظ

Truly plenty of superb tips.
cialis lilly tadalafi we recommend cheapest cialis cialis sale online cialis dosage cialis 20mg cialis 20 mg effectiveness cialis bula when can i take another cialis when can i take another cialis 5 mg cialis coupon printable
Generic cialis
چهارشنبه 14 آذر 1397 02:10 ب.ظ

Seriously loads of beneficial tips.
india cialis 100mg cost generic for cialis fast cialis online cialis price in bangalore cialis generico milano generico cialis mexico acheter du cialis a geneve cialis 5 mg para diabeticos cialis 5 mg para diabeticos viagra or cialis
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نمایش نظرات 1 تا 30