تبلیغات
سرای مقالات نهج البلاغه - نگاهی به شرح معارج نهج البلاغه بیهقی
یکشنبه 20 بهمن 1387

نگاهی به شرح معارج نهج البلاغه بیهقی

• نوشته شده توسط: سید محمد حسن محمدی




ابوالحسن على بن زید بیهقى مشهور به فرید خراسان و ابن فندق از عالمان حكیم، ادیب و ریاضیدان سده ششم است كه در فاصله سالهاى (499 تا 565 ق) مى زیسته است.
او چونان كه خود در سرگذشت خویش مى نویسد:
«در روز شنبه 27 شعبان (490 ق) و اندى در سبزوار (بیهق) از مادر بزاد. در آغاز به خواندن كتابهاى ادبى پرداخت. «تاج المصادر» ابوجعفر مقرى ، را در (514 ق) از بر كرد و در (516 ق) نزد احمد میدانى شاگردى كرد. با ابراهیم خراز [خزّاز] متكلّم و امام محمد نزارى آمد و شد داشت. پدرش در پایان جمادى الثانى (517 ق) درگذشت و او در ذى الحجه سال (518 ق) به مرو رفت و نزد تاج القضاة ابوسعید یحیى بن صاعد فقه خواند و در ربیع الاول سال (521 ق) به نیشابور رفت. در (526 ق) قاضى شهر بیهق شد. در شوال (526 ق) به رى رفت و تا جمادى الاول (527 ق) در آنجا ماند و به كتابهاى ریاضى از حساب و جبر و مقابله و احكام مى نگریست. استاد ریاضى او در خراسان عثمان جادوكار خراسانى بود و او آن را نزد وى به كمال رساند. در ربیع الاول سال (529 ق) به نیشابور بازگشت و در (530 ق) نزد قطب الدین محمد مروزى به سرخس رفته حكمت فرا گرفت. باز در 27 شوال (532 ق) به نیشابور رفت و تا رجب (549 ق) در آنجا ماند. وى سپس به شهر خویش رفته است».(1)
درگذشت بیهقى به سال (565 ق) یا (566 ق) بوده است.
بیهقى افزون بر استادانى كه در سطور فوق یاد شد از محضر كسانى دیگر نیز بهره جسته كه از آن جمله اند: پدر وى زید بن حسن بن محمد بیهقى ، ابراهیم محمد خراز [خزّاز] كه از پارسایان است، و على بن هیثم نیشابورى كه بسیار شیوا و سخن آفرین است.
مذهب بیهقى
در این باره كه مذهب بیهقى كدام است اختلاف نظر شده برخى او را از اهل سنت دانسته و برخى دیگر او را در شمار شیعیان آورده اند.
دانش پژوه در مقدمه خود بر«معارج» از آن یاد مى كند كه:
ابن شهر آشوب در«معالم العلماء» و «مناقب» او را از استادان خود ذكر مى كند.
عبدالله افندى در«ریاض العلماء» درباره او چنین مى آورد كه:«الشیخ ابوالحسن ابن الشیخ ابى القاسم زید بن الحسین البیهقى كان من اجلّة مشایخ ابن شهرآشوب و من كبار اصحابنا»؛ ابوالحسن بیهقى از استادان ابن شهرآشوب و از بزرگان اصحاب (هم مسلكان) ماست.
نورى در «مستدرك»، عاملى در «اعیان الشیعه» و آقابزرگ در «اعلام الشیعه» او را شیعى دانسته اند.
اما از آن سوى خوانسارى در «روضات الجنّات» او را از دانشمندان «آنان» مى داند.
بهمنیار او را به گواهى نگارشهایش سنى مى داند و كردعلى هم در مقدمه «تتمة صوان الحكمه» او را «سنى جماعى » مى شمرد.
نگارنده مقدمه «معارج» پس از یادآورى این دیدگاهها به تقویت این نظر مى پردازد كه او از اهل سنت باشد، و این دیدگاه دور از واقع نیست؛ چه این كه بیهقى در مقدمه خود بر «معارج» پس از صلوات بر محمد مصطفى صلّى الله علیه و آله چنین مى آورد: «وعلى اصحابه الصدیق، والفاروق، و ذى النورین، والمرتضى تحیات لاتزجى على شُرُفها سُجوف».
در این میان این كه وى از استادان ابن شهرآشوب شیعى است، و با این كه در «جوامع احكام النجوم» با تعبیر «و على آله الاخیار» بر خاندان پیامبر صلّى الله علیه و آله هم درود مى فرستد هیچ با این حقیقت تاریخى ناسازگار نیست؛ چرا كه در آن روزگار نه تلمّذ سنّى نزد شیعى نامأنوس بوده، نه دانش اندوزى شیعى نزد سنّى غریب مى نموده و نه درود فرستادن بر خاندان پیامبر صلّى الله علیه و آله نزد عالمان اهل سنت كارى خلاف مذهب شمرده مى شده است.
به هر روى ، مى توان بیهقى را از عالمان اهل سنّت و از آن دسته كه به اهل بیت نیز علاقه مى ورزیده و به فضایل امیرمؤمنان علیه السّلام اعتراف داشته اند دانست.
آثار بیهقى
بیهقى را آثارى چند است (2) و از آن جمله مى توان این آثار را برشمرد:
1 ـ تلخیص مسائل من الذریعه الى اصول الشریعه كه خلاصه و گزارش از كتاب الذریعه سید مرتضى است. ابن شهرآشوب در «معالم العلماء» از این اثر یاد كرده است.
2 ـ تتمة صوان الحكمه كه تكمله كتاب «صوان الحكمه» ابوسلیمان محمدبن طاهر سجستانى است كه مشتمل بر تراجم احوال حكما و فواید و سخنان ایشان بوده است. بیهقى كتاب «تتمه» را میان سالهاى (553 و 565 ق) تألیف كرده است. نام دیگر این كتاب «تاریخ حكماء الاسلام» است. (3)
3 ـ وشاح دمیة القصر. اصل كتاب «دمیة القصر» تألیف على بن حسن بن على بن ابى طیّب باخرزى (ف. 467 ق) و درباره احوال و آثار ادباى عرب است و بیهقى تكمله یا ذیلى بر این كتاب نوشته و آن را بدین نام خوانده است.
4 ـ لباب الانساب كه به سال (558 ق) تألیف شده است. به نظر مى رسد این كتاب تكمله یا فشرده اى از كتاب «الانساب» ابوسعید سمعانى (ف. 562 ق) باشد.
5 ـ تاریخ بیهق كه به تاریخ این ناحیه از ایران و نیز شرح حال عالمان و برجستگان این سامان مى پردازد. این كتاب به سال (563 ق) تألیف شده و به تصحیح احمد بهمنیار و با مقدمه علامه محمد قزوینى نیز به چاپ رسیده است.(4) ـ جوامع احكام النجوم كه درباره علم نجوم است و بیهقى در آغاز آن نسب خود و فهرستى از نگارشهاى خویش تا زمان تألیف این كتاب را آورده است.
7 ـ عرائس النفائس درباره امثال و حكم است و مؤلف در شرح نهج البلاغه خویش از آن یاد كرده است.
8 ـ ازهار الریاضى المریعه و تفاسیر الفاظ المحاورة و الشریعه، باز هم در همین باره كه در شرح نهج البلاغه از آن با نام ازاهیر الریاض المونقه یاد شده است.
9 ـ مجامع الامثال و بدایع الاقوال كه درباره مثلها است و در شرح نهج البلاغه چندین بار از آن یاد شده است.
10 ـ غرر الامثال و درر الاقوال كه درباره مثلهاى عربى است.
11 ـ ذخائر الحكم
12 ـ اسرار الحكم
13 ـ اظهار الازهار على اشجار الاسرار
14 ـ قصص؛ احتمالاً همان است كه یاقوت با نام حصص الاصفیاء فى قصص الانبیاء از آن یاد كرده است.
15 ـ تفسیر؛ این كتاب احتمالاً همان است كه یاقوت با نام اسامى الادویه و خواصها و منافعها یا تفاسیر العقاقیر یاد مى كند. چنان كه از نام این كتاب پیداست این اثر درباره داروشناسى بوده است.
16 ـ معارج نهج البلاغه كه اینك به بررسى آن مى پردازیم:
معارج نهج البلاغه

فرید خراسان كتاب معارج نهج البلاغه را كه شرحى كوتاه و فشرده بر كتاب نهج البلاغه است به سال (552 ق) تألیف كرده است. اوـچنان كه آقاى دانش پژوه در مقدمه خود مى آوردـاین كار را در دو بخش به انجام رسانده: بخش نخست را در نهم ربیع الثانى (552 ق) به پایان برده و بخش دوم را (از بند 1579 تا 2221) در سیزدهم جمادى الاول (552 ق) به پایان رسانده است.
بیهقى مى گوید: «من نهج البلاغه را در سال (516 ق) نزد امام زاهد حسن بن یعقوب بن احمد قارى كردى نیشابورى خوانده ام و او به خط خود در این باره گواهى داده است. او نیز آن را از شیخ جعفر دوریستى كه هم محدّث و هم فقیه است شنیده است. تمام كتاب را من خود نیز از پدرم امام ابوالقاسم زید بن محمد بیهقى كه از شیخ جعفر دوریستى اجازه اى داشته شنیده ام و خط شیخ جعفر گواهى عادل در این باره است».(5)
بیهقى مى افزاید: [علاوه بر این دو طریق] بخشى از كتاب از طریق برخى از رجال دیگر نیز به طریق سماع به من رسیده است.
فرید خراسان درباره سند نهج البلاغه نزد وى مى نویسد: سند صحیح این كتاب به محمد بن همام بغدادى شاگرد سید رضى مى رسد. (6)
اینك چند نكته درباره شرح بیهقى
1 ـ بیهقى این كتاب را به درخواست برخى از بزرگان نوشته است. او در بند 15 شرح از این یاد مى كند كه یكى از افاضل و دوستان مرا به شرح الفاظ نهج البلاغه خواند و من گفتم: «بهارم به كرانه آمده است و به پایان پاییز رسیده ام و مرا توانى براى این پیكار نیست.» در بند 16 از این یاد مى كند كه:«پیش از این امام سعید جمال المحقّقین، ابوالقاسم على بن حسن حونقى نیشابورى شرح این كتاب را از من درخواست كرده بود، اما زمانه مرا از این كار بازداشت». هم در بند 17 از این یاد مى كند كه: «پس از اوـیعنى پس از درگذشت حونقى ـفاضلى از افاضل زمان از من خواست كه نهج البلاغه را شرح كنم. او مرا به این كار برانگیخت و من آهنگ اتمام آن كردم».
2 ـ مؤلف از این یاد مى كند كه هیچ كس پیش از او این كتاب را شرح نكرده است. وى علت این كار را چنین توضیح مى دهد: «آن كه در علم اصول توانمند بود در علم لغت و امثال دستش به جایى نمى رسید، آن كه در این دو كامل بود از اصول علم طب و حكمت و اخلاق خبر نداشت، آن كه در همه این علوم و آداب كامل بود در تاریخ و ایام عرب توانمندى چندانى نداشت، آن كه در همه اینها كامل بود به درستى انتساب این كتاب به امیرمؤمنان علیه السّلام عقیده مند نبود، و آن كه همه این عوامل نزد او فراهم بود به گنج پنهان و نشناخته این كتاب نمى رسید؛ كه توفیق خداوندى گنجى است پنهان كه به هر كس خواهد دهد.» (7)
3 ـ مؤلف به رغم این سخن، خود را وامدار «و برى خوارزمى » مى داند و حدود 70 بند از شرح خود را از وبرى نقل مى كند و او را در این مى ستاید.
4 ـ مؤلف چونان كه خود در بند 21 مى آورد این كتاب را به كتابخانه ابوالحسن على بن محمد بن یحیى بن هبةالله حسینى هدیه كرده است.
5 ـ بیهقى پس از ذكر چند بند كه مقدمه هاى مؤلف را تشكیل مى دهد به نقل چند شعر در فضیلت نهج البلاغه، پس از آن به بیان مسایلى چند در فصاحت و بلاغت، بیان صحت استناد نهج البلاغه، و وجه تسمیه و توضیح نام نهج البلاغه مى پردازد و پس از اینها به شرح اندر مى شود.
6 ـ او شرح را به صورت بند بند شامل 2221 بند مى آورد و در هر بندى مسأله اى خاص را برمى رسد.
7 ـ او چنان كه خود یادآور شده در پى شرح مشكلات نهج البلاغه از دو رهگذر منقول و معقول بر پایه دو مذهب [احتمالاً سنى و شیعى ] است. او در این كار به اقوال عالمان لغت و ادب، شعر شاعران و سخن بزرگان استشهاد یا استناد مى كند.
8 ـ وجهه غالب كتاب لغوى و ادبى و تا حدّى نیز آمیخته به مباحث كلامى و حكمى است.
چاپ كتاب
كتاب معارج تا پیش از چاپ همراه با تحریر و مقدمه كه به سال (1409 ق) انجام پذیرفته در قالب نسخه هایى خطى در كتابخانه هایى محدود بوده است. اما در سال (1409 ق) به همّت آقاى محمد تقى دانش پژوه این كتاب از سوى كتابخانه آیةالله مرعشى نجفى در 468 صفحه متن و 71 صفحه مقدمه منتشر شده است. این چاپ با مقدمه اى ارزشمند به نظم آقاى دانش پژوه زینت یافته است. در این مقدمه افزون بر اطلاعاتى در خور توجه درباره نهج البلاغه و شروح آن و همچنین بیهقى و احوال و آثار او و از جمله كتاب معارج، نمایه اى از موضوعات و اعلام و فهرست واژگان شرح شده در معارج در اختیار خوانندگان قرار گرفته است. گرچه در این چاپ خطاهاى چاپى فراوانى به چشم مى خورد اما ارزش این مقدمه آن اندازه هست كه بتواند این خطاها را بپوشاند.
 

منبع :بنیاد نهج البلاغه


نظرات() 



Cialis prices
دوشنبه 7 خرداد 1397 06:40 ق.ظ

Thanks a lot, I appreciate it.
cialis patentablauf in deutschland canadian drugs generic cialis cialis prices cialis lilly tadalafi sialis generic cialis click here cialis daily uk cialis therapie buy name brand cialis on line buy cialis online
Cialis generic
پنجشنبه 20 اردیبهشت 1397 07:17 ق.ظ

Lovely facts, Thanks.
cialis preise schweiz we choice free trial of cialis cialis venta a domicilio cialis sans ordonnance how do cialis pills work cialis australian price cialis 5 mg funziona cialis lilly tadalafi cialis cipla best buy cilas
choc
دوشنبه 17 اردیبهشت 1397 02:07 ب.ظ
Way cool! Some extremely valid points! I appreciate you penning
this write-up plus the rest of the site is really good.
chocolate
دوشنبه 10 اردیبهشت 1397 02:13 ب.ظ
Your style is so unique in comparison to other folks I have read stuff from.
Thanks for posting when you've got the opportunity, Guess I
will just bookmark this web site.
Viagra generika
سه شنبه 4 اردیبهشت 1397 11:43 ق.ظ

Regards. Lots of material!

where to order viagra buy viagra online safe order cheap viagra online where to buy viagra where can you buy viagra without a prescription viagra uk prescription viagra to buy online uk purchase viagra uk cheap generic viagra uk buy generic viagra pills
Cialis online
شنبه 18 فروردین 1397 03:48 ق.ظ

Excellent information. With thanks!
generic for cialis wow cialis 20 200 cialis coupon cialis online holland cialis 30 day sample cialis qualitat buy cialis online legal cialis for sale walgreens price for cialis wow look it cialis mexico
Buy cialis
شنبه 4 فروردین 1397 02:25 ق.ظ

You've made your point extremely effectively!.
buy generic cialis 5 mg cialis pharmacie en ligne cialis online nederland cialis flussig tadalafil generic cialis generic cialis daily dose generic sialis cialis in sconto cialis 20 mg cut in half
Cialis prices
دوشنبه 28 اسفند 1396 07:38 ق.ظ

Nicely put, Thank you.
canadian cialis cialis arginine interactio free generic cialis cialis efficacit link for you cialis price buying cialis overnight we choice cialis uk cialis generico online the best site cialis tablets cialis 10mg prix pharmaci
Why is my Achilles tendon burning?
جمعه 13 مرداد 1396 09:30 ب.ظ
Hello there, I found your site by means of Google while searching for
a similar topic, your web site got here up, it seems to be good.
I've bookmarked it in my google bookmarks.
Hi there, just changed into aware of your blog thru Google, and found
that it is truly informative. I'm gonna be careful for brussels.
I will appreciate for those who continue this in future.
Numerous people will probably be benefited from your writing.

Cheers!
foot pain side
یکشنبه 4 تیر 1396 05:06 ب.ظ
Exactly what I was looking for, thanks for posting.
lesleearhelger.wordpress.com
شنبه 30 اردیبهشت 1396 03:58 ب.ظ
I like what you guys are usually up too.
This type of clever work and exposure! Keep up the awesome works
guys I've you guys to our blogroll.
BHW
چهارشنبه 30 فروردین 1396 12:09 ب.ظ
I'd like to thank you for the efforts you have put in writing this
website. I am hoping to view the same high-grade content by
you later on as well. In fact, your creative writing abilities
has inspired me to get my own site now ;)
BHW
چهارشنبه 23 فروردین 1396 03:46 ب.ظ
Right here is the right webpage for everyone who would like to find out
about this topic. You know a whole lot its almost tough to argue with you (not
that I really would want to…HaHa). You definitely put a new spin on a
subject which has been written about for many years.
Excellent stuff, just great!
manicure
دوشنبه 21 فروردین 1396 08:31 ب.ظ
Thanks for your marvelous posting! I definitely enjoyed reading it,
you can be a great author.I will ensure that I bookmark your blog and will eventually come back later in life.
I want to encourage continue your great writing, have a nice morning!
manicure
دوشنبه 21 فروردین 1396 06:08 ب.ظ
Somebody essentially lend a hand to make significantly posts
I would state. This is the very first time I frequented
your web page and to this point? I amazed with the research
you made to make this particular publish
incredible. Great process!
manicure
دوشنبه 21 فروردین 1396 05:07 ق.ظ
Aw, this was a very nice post. Finding the time and
actual effort to create a really good article… but what can I say… I procrastinate a
lot and never seem to get anything done.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر