تبلیغات
سرای مقالات نهج البلاغه - تجلی نهج البلاغه در شعر ناصر خسرو(2)
یکشنبه 20 بهمن 1387

تجلی نهج البلاغه در شعر ناصر خسرو(2)

• نوشته شده توسط: سید محمد حسن محمدی

ادبی

 

ترا جای قرار، ای خواجه، این نیست            دل از دنیا بر بایدت کند
 فان الدنیا تُخلق لکم دار مقام .                (خطبه 132 نهج البلاغه)



تجلی نهج البلاغه در شعر ناصر خسرو(1)


• بی اعتباری و ناپایداری دنیا:
این گردش هموار چرخ ما را
گوید همی «این خانه شما نیست»                 دیوان ناصر خسرو. صفحه115
ترا جای قرار، ای خواجه، این نیست
دل از دنیا بر بایدت کند                             دیوان ناصر خسرو. صفحه184
. فان الدنیا تُخلق لکم دار مقام . (خطبه 132 نهج البلاغه)
قطعاً یاری خداوند شامل انسانهای مؤمن و بندگان خاص اوست. این موضوعی است که این بیت مستفاد می شود:
چو گویی بود مستعان، مستعان گیر
نباشد چنین مستعین، مستعان را                 دیوان ناصر خسرو. صفحه10
. والله المستعانُ علی نفسی و انفسکم . (خطبه 133 نهج البلاغه)
و خدا یاری گر شما بر خودم و برای شماست.

خداوندی که در وحدت قدیم است از همه اشیاء
نه اندر وحدتش کثرت، نه محدث زین همه تنها                 دیوان ناصر خسرو. صفحه1
. الحمدلله الدالَ علی وجودهِ بِخلقِهِ و بمُحدث خلقه علی ازلیته . (خطبه 152 نهج البلاغه)
سپاس خدای را که مخلوقاتش، نشانه وجود اویند و حادث بودن آفرینش، گواه بر ازلیت اوست.(قدرت و عظمت خداوند را در آفرینش هستی نشان می دهد.)
• عاقبت کار آدمی و مرگ:
در خاک چه زر ماند و چه سنگ و تراگور
چه زیر کریجی و چه در خانه خصراء                         دیوان ناصر خسرو. صفحه5
. اُذکر قَبرک فَانَّ عَلَیه مَمرک .                                     (خطبه153 نهج البلاغه)
قبر خویش را به یاد آر، زیرا که محل گذر تو بر آن خواهد بود.
• ضرورت اندیشه در گفتار و تامل قبل از بیان:
گر بترسی زنا صواب جواب
وقت گفتن صبور باش صبور                                     دیوان ناصر خسرو. صفحه88
سخن بشناس و آنگه گو ازیرا
سرت باید نخست آنگه دستار                                     دیوان ناصر خسرو. صفحه18
چون تیر سخن راست کن آنگاه بگویش
بیهوده مگو چوب مپر تاب ز پنها                                 دیوان ناصر خسرو. صفحه5
لان المؤمن اذا اراد اَن یتکَلمَ بکلام تدبرهُ فی نفسه فان کان خیراً اَبدهُ و ان کان شراً و اراه.
                       
(خطبه 176 نهج البلاغه)
البته انسان مؤمن، هنگامی که می خواهد سخن بگوید، پیش خود جوانب آن را می سنجد. اگر تشخیص داد که سخن گفتن به مصلحت است، سخن می گوید و گرنه آن را ابراز نمی کند.
به فعل و قول زبان یک نهاد باش و مباش
به دل خلاف زبان چون پشیز زراندود                            دیوان ناصر خسرو. صفحه32
. لا یستقیم ایمانُ عبد حتی یستقیم قلبَهُ . (خطبه 176 نهج البلاغه)
ایمان آدمی در صراط حق پایدار نمی ماند، مگر آنکه دل او در صراط حق، استوار بماند (بر هماهنگی قلب و گفتار دلالت می کند.)
• نکوهش عیب جویی:
ور بترسی ز آن که دیگر کس بجوید عیب تو
چشمت از عیب کسان لختی بباید خوابیند.                     دیوان ناصر خسرو. صفحه52
. یا ایها الناس طوبی لِمن شغله عیبه من عیوب الناس . (خطبه 176 نهج البلاغه)
ای مردم! خوشا به حال کسی که عیب او، وی را از عیب جویی نسبت به دیگران باز دارد...

    دیوان ناصر خسرو، سراسر بی اعتنایی و بی توجهی به دنیاست و تعبیرات و تشبیهات او در خصوص دنیا زیبا و دل انگیز استو به جأت م توان گفت که در میان شاعران کمتر شاعری همچون ناصر خسرو به مذمت و نکوهش دنیا پرداخته است دراین ابیات و مقاسه انها با کلام و کلمات مولا علی (ع) در نهج البلاغه دقت نمایید:

چو از عادت او تفکر کنی
همه غدر و مکر و فریب و دهاست
پس آن به که بگریزی از عذر او
کزو خیر هرگز نخواهدت خاست                     دیوان ناصر خسرو. صفحه429
بدین دهر فریبنده چرا غرّه شدی خیره
ندانستی که بسیار است او را مکر و دستانها
                                                            دیوان ناصر خسرو. صفحه442
با تو روان است روزگار حذر کن
تا نفریبد درین رهت به روانه                         دیوان ناصر خسرو. صفحه382
دیوی است جهان پیر و غداری
که ش نیست به مکر و جادوی یاری
باغی است پر از گل طری، لیکن
بنهفته به زیر هر گلی، خاری                          دیوان ناصر خسرو. صفحه350
نگر تا نفریبد این دیو دنیا
حذر دار از این دیو هان ای پسر هان                 دیوان ناصر خسرو. صفحه86
ایها الناس، انّ الدّنیا تَغُر المُؤمل مها و المخلد الیها. (خطبه76 نهج البلاغه)
ای مردم! دنیا آرزومندان و دل بستگان خود را می فریبد.

    در دیوان ناصر خسرو، وصف طبیعت بسیار اندک است و هر چه هست دعوت به خرد و دین و اعتقاد و علم و حقیقت نگری است. او گاهی برای اثبات خداوند، اسرار خلقت و نشانه های آفرینش را به کمک می گیرد.
کسی کاین پر عجایب صنع و قدرت او را نمی بیند
سزد گر مرد بینا جز که نابیناش نشمارد
                                                            دیوان ناصر خسرو. صفحه203
. فَانظُر الی الشمس و القمر و البنات و الشجر... فالدینُ لِمَن انکرالمُقدر وَ جَحَد المدّبرا زَعَموا اَنهُم کالبیّنات مالهم زارعُ و لا لاخَتلاف صُورهم صانعٌ . (خطبه185 نهج البلاغه)
به آفتاب، ماه، گیاه، درخت... بنگرید. و این جهنم را بر کسی اندازه گیرندکه نظم آفرین را انکار کند و تدبیر گر راستین را نادیده انگارد اینان گمان بردند که مورچه و سایر موجودات، همچون نباتات وحشی، نزاع و باغبانی ندارد و مختلف بودن شمایل آنها اتفاقی و بدون دست حکیم است.
• برتر بودن خدا از زمان و مکان:
خدای را به صفات زمانه وصف کن
که هر سه وصف زمانه آلت هست و باشد و بود                 دیوان ناصر خسرو. صفحه31
. وَ لَم یتقدَمُه وَقتُ وَ لازمان . (خطبه182 نهج البلاغه)
خدای ذات یگانه ای که، وقت و زمان، بر او پیشی نجسته است.
ندهد خدای عرش در این خانه
راهت مگر به راهبری حیدر                                         دیوان ناصر خسرو. صفحه47
. لله انتم . أتتو قَعَونُ اماماً غیری لَطَاُ بِکُمُ الطریقَ و یُرشدکُمُ السبیل. (خطبه182 نهج البلاغه)
خدا خیرتان دهد، آیا انتظار دارید پیشوایان غیر از من با شما همراه گشته و شما را به راه حق ارشاد نماید؟ (ضرورت اطاعت از رهبری آگاه و امامی هادی را تاکید می نماید.)
بیهوده و دشنام مگردان، به زبان بر
کاین هر دو ز تو یارترا زشت نثار است                         دیوان ناصر خسرو. صفحه88
. بعیداً فُحشُهُ لَیناً قَولُهُ غائباً مُنکَرُهُ حاضراً مَروفُهُ مقصداً خَیرُه مُدبراً شَرّهُ. (خطبه193 نهج البلاغه)
از هر گونه قبیحف به دور است. گفتارش نرم، بدی هایش پنهان و نیکی هایش آشکار است. (بر حفظ ارزش های اخلاقی ابرام و اصرار دارد.)
• در ناپایداری دنیا:
گیتی سرای رهگذری است ای پسر
زین بهتر است نیزه یک مستقر مرا                              دیوان ناصر خسرو. صفحه12
. و احذرکُم الدّنیا، فَانها دارُ شخوصٍ وَ محلّهُ تنغیصٍ ساکتُها ظاعِن وَ قاطِنُها باطن.
(خطبه196 نهج البلاغه)
شما را نسبت به توجه افراطی به دنیا و دنیازدگی هشداری دهم، زیرا دنیا خانه رخت بر بستن و کوی تلخ کامی و نامرادی است. ساکنان آن در آستانه کوچ کردن و جا گرفتن آن آماده جدایی و دل بریدن هستند.

    یکی از ویژگیهای انسانهای مؤمن، حرص در دانش آموزی است که مورد تأکید ناصر خسرو است:
چرا در جستن دانش نگیرد ازت ای نادان
گر در جستن چیزی که آفت نیست با ازی
                                                        دیوان ناصر خسرو. صفحه128
حکمت آموز و کم آزار و نکو گو و بدانک
روز حشر این همه را قیمت و بازا و بهاست
مرد آن است که دین است و هنر جامه او
نه یکی بی هنر و فضل که دیباش قبا است
                                                        دیوان ناصر خسرو. صفحه22
. المؤمن… وَ حرصاً فی العلم. (خطبه193 نهج البلاغه)
مؤمن حریص در کسب دانش است.
• دعوت به صبر و ضرورت استقامت و پایداری:
جهانی فراخ است و خوش کاین جهان
درو کمتر از حلقه ی انگشتری است
مر آن راست فردا تعیم اندرو
که امروز بر طاعتش صابری است
. صَبَروا ایّاماً قصیره اَعقَبَهُم راحه طویله.             (خطبه193 نهج البلاغه)
در مدت کوتاه زندگی دنیوی، صبر و استقامت را پیشه خود ساختند و درنتیجه، برای همیشه به راحت و خوشبختی، دست یافتند.
• عاقبت و خیم ستم گری:
مرغ درویش بی گناه مگیر
که بگیرد ترا عُقاب عقاب دیوان ناصر خسرو. صفحه28
. فاللهَ الله فی عاجلِ البغی و اَجل و خافَه الظُلم. (خطبه192 نهج البلاغه)
خدا را، خدا را بترسید از خدا نسبت به عاقبت ستمگری و آینده ستم پیشگی.
سران را در افکند سر زیر پای
سر تیغ جوشن گذار علی                                 دیوان ناصر خسرو. صفحه185
. انَا وضعتُ فی الصّغرِ بکلاکِلِ العَرَبِ و کسرتُ نواجِمَ قرونِ ربیعه و مضر. (خطبه192 نهج البلاغه)
من در نوجوانی، سینه سلحشوران و قهرمانی و رزم آوران عرب را به خاک کشاندم و شاخه های بلند و تنومند دو قبیله معرو عرب «ربیعه» و «مضر» را شکستم. (شجاعت و دلاوری غیر قابل توصیف علی (ع) را بیان می دارد.)

در جامعه آرمانی ناصر خسرو در دیدگاه او همگان اهل صبر و بردباری هستند. این بیت گواه آن است:

ای پسر با جهان مدارا کن
وز جفاهای او منال و ملنگ                             دیوان ناصر خسرو. صفحه2269
. وَ اَصبِرَ عَلَی البَلاءِ. (خطبه190 نهج البلاغه)
در برابر بلاها و مشکلات، بردبار و پایدار باشید.
• گذرا بودن عمر:
عمر مرا بخور و شب و روز و سال و ماه
پنهان و نرم، نرم چو موشان و راسوان
                                                                دیوان ناصر خسرو. صفحه500
تو در راه عمری همیشه شتابان
درین ره نشایدت کردن مقامی                           دیوان ناصر خسرو. صفحه215
بنگر که عمرتو به رهی ماند
کوتاه، اگر تو اهل هش و رایی
هر روز منزلی، بروی، زین ره
هر چند کارمیده و برجایی
                                                                دیوان ناصر خسرو. صفحه6
. فَانَ غداً مِن الیَوم قریب. ما اسرَعَ الساعات فی الیومَ و اسرع الایامَ فی الشهر و اَسرعَ الشُهورَ فی السنه. وَ ا َسَرَع السنین فی العمر. (خطبه188 نهج البلاغه)
بدون تردید، روز آینده، نزدیک است، چه به سرعت، ساعت ها در روز و روزها در ماه و ماه ها در سال و سال ها در طول عمر، می گذرد.
دیوی است جهان، صعب و فریبنده مر اورا
هشیار و خردمند نجسته است همانا                     دیوان ناصرخسرو. صفحه5
. دارَّ… بالغدرِ معروفه. (خطبه226 نهج البلاغه)
دنیا خانه ای است که به مکر و فریب مشهور است. (بر ناپایداری دنیا دلالت می کنند.)
تأکید مجدد و یا چند باره بر ناپایداری دنیا موردی است که ما می توانیم از این بیت ناصر خسرو و سخن امام علی (ع) متوجه آن شویم .
چند رفتند از آن قصور بلند
بهتر و برتر از سوی تو قبور                             دیوان ناصر خسرو. صفحه76
. اَلامُمُ الماضیه فاستبدلوا بالقُصُور المُشَیده… و القُبور اللاطئه المُحده. (خطبه226 نهج البلاغه)
کاخ نشینان که زندگی را در رفه و کاخ نشینی سپری کرده اند، سر انجام ان قصرهای فراخ و مستحکم را رها کرده اند و در گور تنگ و تاریک آرمیده اند.
• توبه و بازگشت واقعی به حقیقت انسان:
دلت همانا زنگار معصیت دارد
به آب توبه خالص بشوی اش از عصیان                 دیوان ناصر خسرو. صفحه9
. فَطوبی لذی قلبِ سَلیمِ … اَستَفتح التوبه و اماطهَ الحوبه. (خطبه214 نهج البلاغه)
خوشا به حال صاحب قلب سلیمی که… دروازه توبه را بگشاید و اثرات گناه را از بین ببرد.
گشتن حال تو و گشتن چرخ و شب و روز
بر درستی که جهان جای بقا نیست، گواست
منزل توست جهان ای سفری جان عزیز
سفرت سوی سرایی است که به جای بقاست
                                                                دیوان ناصر خسرو. صفحه20
. خُذ ما یَبقی لَکَ مِمّا لا تَبقی لَهُ وَ تَیَسر لِسَفَرِکَ . (خطبه223 نهج البلاغه)
توشه ماندگاری، از آنچه در آن جاودانه نمی مانی فراهم کن و مهیای سفرباش. (براندوختن توشه سفر عقبی و ذخیره اندوزی تقوی الهی تأکید دارد.)
• ترک تعلقات و وابستگی های دنیوی :
پیش از آن کت بکند دست قوی دهر از بیخ
دل از این جای سپنجت همی باید کند                     (دیوان ناصر خسرو /404)
. فَقَطَّعوا عَلائق ِ الدّنیا . (خطبه 204 –نهج البلاغه)
دلبستگی ها و گرایش های نسبت به دنیا را از دل خود دور سازید .
• جاودانگی قرآن :
معنی قرآن روشن و درخشان چون نجوم است
امثال بر او تیره وتاری چو لیالی                         (دیوان ناصر خسرو /43)
کتاب ایزدست ای مرد دانا معدن حکمت
که تا عالم به پای است اندرین معدن همی پاید
                                                                   (دیوان ناصر خسرو / 40)
. ثم اَنزَلَ علیه الکتابَ نوراً لاتطفَاُ مَصابیحُهُ و سراجاً لایَخبَوُا تُوقدُهُ وَ بحراً لایُدرَکُ قَعرُهُ و فیها منهاجاً لایُخِلٌ نَهجُهُ . (خطبه 198 – نهج البلاغه)
سپس پروردگار ، قرآن که فروغ جاودانه است را نازل کرد . چراغی که افروختگی آن زوال نداشته و شعله وری آن پایان نمی یابد . دریایی که دست غواصی به قله آن نرسد و شاهراهی است که گمراهی در آن وجود ندارد .
• شاهدان و گواهان اعمال انسان در آخرت :
بدان که بر تو گواهی دهند هر دو به حق
دو چشم هر چه بدید و دو گوش هر شنود
به گمراهی نبود غدر مر ترا پس از آنک
ترا دلیل خداوند راه راست نمود                             (دیوان ناصر خسرو /32)
. ان الله سُبحانهُ و تعالی لا یَخفی علیه ما العبادُ مُقتَرِفون ... اَعضاءکُم شُهودُهُ و جوارِحُکُم جُنُودُهُ و ضمائِرکُمُ عُیُونُه و خَلَوَاتُکم عیانُهُ . (خطبه 199 - نهج البلاغه)
در قیامت در پیشگاه عدل الهی ، هر اعضای بدن شما شودان و ... گواهانی علیه شما و جوارح شما جنود و سربازان او می باشند . نهان خانه دل های شما ، دیده بان او هستند و لحظات خلوت شما در پیش او عیان اند .
• مصاحبت با دانشمندان :
گرد دانا گرد و گردون قول او را نرم دار
گر همی خواهی که جای خویش بر گردون کنی         (دیوان ناصر خسرو - 25)
. و اَکثر مُدارسَهَ العُلَماءِ و مُناقَشَهَ الحُکماءِ فی تَثبیتِ ما صلَحَ عَلیهِ امرُ بلادکَ .
(نامه 53 – نهج البلاغه)
با دانشمندان ، همواره در گفتگو باش و با خردورزان و حکیمان همیشه به بحث نشین که این کار ، موفقیت صلاحدیدها و پیشرفت های امور را حتمیت می بخشید (نقش علم و آگاهی و جایگاه ویژه ای علما در جامعه به تصویر کشیده است .)
• پرهیز از به زبان آوردن کلام یاوه و بیهوده :
هزل را کسی شنود و مگوی از یراک
عقل ترا دشمن است هزل چو هپیون                     (دیوان ناصر خسرو - 7)
. اِیّاکَ اَن تَذکُرَ مِنَ الکَلامِ ما یَکونُ مُصحِکاً . (نامه 31 – نهج البلاغه)
• اجتناب از تکبر و خودبینی :
مخرام و مشو خرّم از اقبال زمانه
زیرا که نشد وقف تو این کرّه غبرا                     (دیوان ناصر خسرو - 6)
. و لاتَکُن عِندَالنّعماءِ بَطِراً و لاعِندَالبأساءِ فَشِلاً . (نامه 33 – نهج البلاغه)
هنگام حصول نعمت ، سرکش و هنگام محرومیت و فقر ، سست رای و کاهل نباش .
• نرم خویی و رفتار حسنه :
به نرمی ظفر جوی بر خصم جاهل
که کُه را به نرمی کند پست باران                     (دیوان ناصر خسرو - 85)
.و لن لِمَن غالَظَکَ فانّهُ یُوشِکُ اَن یَلینَ لَکَ . (نامه 31 –نهج البلاغه)
و برابر درشت خویی دیگران ، نرمی را پیشه خودساز که بدون تردید او نیز به نرم خویی در برابر تو خواهد پرداخت .
• دوری از غرور :
بشتاب سوی طاعت و زِیّ دانش
غرّه مشو به مهلت دنیایی                                 (دیوان ناصر خسرو - 7)
. وَ ایّاکَ اَن تَغتَرَّ بِما تَری مِن اِخلادِ اَهلِ الدّنیا الیها و تکالُبهِمِ علیها .
(نامه 31 نهج البلاغه)
مبادا ، آنچه دنیا پرستان بدان سرگرم اند ، ترا به خود مشغول دارد و مغرورت سازد .
• آمال و آرزوهای دراز :
تو را آرزوها چنان چون همی
چو کوران به جوی و به جر افکند                     (دیوان ناصر خسرو - 281)
. و اَعلَم یَقیناً اَنّکَ لَن تَبلُغَ اَمَلَکَ . (نامه 31 – نهج البلاغه)
آگاه باش که مطمئناً هرگز به همه آرزوهایت دست نخواهی یافت و به همه خواسته هایت نخواهی رسید .
• سخن نگفتن بدون آگاهی :
آن به که نگویی چو ندانی سخن ایراک
ناگفته سخن به شده از گفته رسوا                     (دیوان ناصر خسرو - 5)
. ولَاتَقُل ما لاتَعلَمُ .
پیرامون آنچه نمی دانی ، سخن مگو .
• نیک رفتاری با زیردستان :
پیشه کن امروز احساس با فرودستان خویش
تا زبردستانت فردا با تو نیز احسان کنند             (دیوان ناصر خسرو - 150)
حاکم خود باش و به دانش بسنج
هر چه کنی به معیار خویش
بنگر و با کس مکن از ناسزا
آنچه نداریش سزاوار خویش
آنچه ت ازو نیک نیاید مکن
داروی خود باش و نگه دار خویش                     (دیوان ناصر خسرو - 178)
بر کسی مپسند کز تو آن رسد
که ت نیاید خویشتن را آن پسند                         (دیوان ناصر خسرو - 435)
. ولاتَظلِم کَما تُحِبُّ اَن تُظلَمُ و اَحسِن کَما تُحِبُّ اَن یُحسَنُ الیکَ . (نامه 31 –نهج البلاغه)
در حق کسی ستم مکن ، چنان که دوست نداری که در حق تو ستم شود . آن گونه نیکی کن که دوست داری ات دیگران درباره ات روا دارند .
. یا بُنَیَّ اجعَلَ نَفسکَ میزاناً فیما بینِکَ و بِینِ غَیرِکَ فَأحببِ لِغَیرکِ ما تُحبٌ لِنَفسَکَ ... و استَقبحُ مِن نَفسِکَ ما تَستَقبِحُهُ مِن غیرِکَ و اَرضَ مِن النّاسِ بِمَا تَرضاهُ لَهُم مِن نَفسِکَ . (نامه 31 –نهج البلاغه)
ای فرزند ! نفس خود را میزانی بین خود ودیگران قرار ده و در این رابطه ، برای دیگران همان را بپسند که برای خود می پسندی و برای خود همان را زشت بدان کهبرای دیگران زشت می دانی و برای دیگران همان روا دار که برای خود روا می داری .

ادامه دارد ...


نظرات() 



feet complaints
شنبه 18 شهریور 1396 03:09 ب.ظ
Woah! I'm really digging the template/theme of this website.
It's simple, yet effective. A lot of times it's very hard to
get that "perfect balance" between superb usability and visual appeal.
I must say you've done a superb job with this. Additionally, the blog
loads super quick for me on Firefox. Excellent Blog!
foot pain and swelling
پنجشنبه 15 تیر 1396 08:54 ق.ظ
Outstanding quest there. What occurred after?
Thanks!
foot pain from standing
چهارشنبه 14 تیر 1396 08:08 ب.ظ
First of all I would like to say superb blog!
I had a quick question that I'd like to ask if you
don't mind. I was interested to find out how you center yourself and clear your mind before writing.

I've had a hard time clearing my mind in getting my thoughts out there.
I do enjoy writing but it just seems like the first 10 to 15 minutes
are usually wasted simply just trying to figure out how to begin. Any recommendations or tips?

Thanks!
http://ameblo.jp
جمعه 29 اردیبهشت 1396 01:54 ق.ظ
What's up it's me, I am also visiting this web site daily, this
site is truly pleasant and the people are genuinely sharing good thoughts.
Valencia
دوشنبه 25 اردیبهشت 1396 05:13 ب.ظ
Nice blog! Is your theme custom made or did you download it
from somewhere? A design like yours with a few simple tweeks would really make my blog
jump out. Please let me know where you got your theme.
Bless you
http://spencerudapsdosi.exteen.com
چهارشنبه 20 اردیبهشت 1396 06:55 ب.ظ
My brother recommended I would possibly like this blog.
He was totally right. This post truly made my day. You cann't
believe just how much time I had spent for this
information! Thanks!
BHW
جمعه 25 فروردین 1396 06:55 ب.ظ
You actually make it appear so easy along with your presentation however I in finding this topic to be
really something which I believe I might by no means understand.
It seems too complex and very large for me. I am looking forward to your subsequent submit, I will try to
get the dangle of it!
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر