تبلیغات
سرای مقالات نهج البلاغه - تجلی نهج البلاغه در شعر ناصر خسرو (1)
یکشنبه 20 بهمن 1387

تجلی نهج البلاغه در شعر ناصر خسرو (1)

• نوشته شده توسط: سید محمد حسن محمدی

وَاعلمُوا اَنَ الأمَلَ یُسهی العَقَل و یُنسی الذّکرَ فاکذبوا الأمَلَ فانّه غرور وَ صاحبُه مغرور:
بدانید که آرزو خرد را به غفلت وا می دارد و یاد خدا را به دست نسیان می سپارد.




• فضیلت اخلاقی قناعت طبع و ترک حرص و آزمندی و دنیا پرستی
دِلَت خانه آرزو گشت و زهر ست آرزو
زهر قاتل را چرا با دل همی معجون کنی؟
دیوان ناصر خسرو. صفحه525
این جهان نیست با تو عمر دراز
مر ترا عمر، خود دم و بند است
مکن امید، دور از، دراز
گردش چرخ بین که گریندست
دیوان ناصر خسرو. صفحه24
وَاعلمُوا اَنَ الأمَلَ یُسهی العَقَل و یُنسی الذّکرَ فاکذبوا الأمَلَ فانّه غرور وَ صاحبُه مغرور (خطبه 86و 114و 42و 81 نهج البلاغه)
بدانید که آرزو خرد را به غفلت وا می دارد و یاد خدا را به دست نسیان می سپارد.

ناصر خسرو به شدت به انسان نماهای فاسد و عالمان بی عمل می تازد و آنها را مورد نکوهش و مذمت تند قرار می دهد:
به صورت های نیکو مردم مانند
به سیرتهای بد گرگ بیابان
دیوان ناصر خسرو.صفحه108
فالصوره صورهُ انسان و القلبُ قلب حیوان (خطبه 87 نهج البلاغه)
پس صورت، صورت انسان و قلب، قلب حیوان است.
* عظمت و عزت پیامبر و خاندان مطهر و معززش:
یاری ندهد ترا بر این دیو
جز طاعت و حب آل یاسین
گِرد دل خود ز دوستی شان
بر دیو حصار ساز و پرچین
در باغ شریعت پیمبر
کس نیست جر آل او دهاقین
دیوان ناصر خسرو.صفحه50
آل پیمبرست ترا پیش رو کنون
از آلاو متاب و نگه دار حرفش
دیوان ناصرخسرو. صفحه179
فاین یتاهُ بکُم و کیف تعمَهونَ و بَینَکم عترهُ و بینَکم و هُمِ اَزِمَهُ الحق و اعلامُ الدین و الَسنهُ الصدق! فَاَنزلوهُم باحسن منازل القرآن وَردّدهُم وُرُود الیهم العطاش (خطبه 87 نهج البلاغه)
هان! ای گمراهان به کجا می شتابید چرا سرگردانید؟ شما که اهل بیت پیامبر خود را در میان خود دارید. اهل بیتی که زمامداران حق و حقیقت، نشانه های راستین دین و زبان های صادق اند. اینان را در همان جایگاه قرآن جای دهید و آزمندانه جهت سیراب شدن از زلال هدایتشان، به سوی آنها شتابید.
* دعوت به محاسبه نفس و بررسی اعمال:
نیک بنگر به روزنامه خویش
در مپیمای خاک و خس به خراب
با تن خود حساب خویش بکن
گر مقری به روز حشر و حساب
دیوان ناصر خسرو. صفحه28
اینجا بنگر حساب خویش هم امروز
کاینجا حاضر شدند مرسل و مُرسِل
تا به تغافل زکار خویش نیفتی
فردا ناگه به رنج نامتبدل
دیوان ناصر خسرو. صفحه90
عباد الله زنوا انفُسَکُم مِن قبلِ اَن توز نُوا و حاسِبو ها مِن قبلِ اَن تُحاسبوا (خطبه 90 نهج البلاغه)
بندگان خدا، به محاسبه نفس خویش بپردازید و خود را بسنجید تا دریابید که نامه اعمالتان چگونه است و به حسابرسی از خویش همت گمارید، پیش از آن که در قیامت مورد محاسبه و حسابرسی قرار گیرید.
* اصل تدبیر الهی و قضا و قدر:
بنگر که خدای چون به تدبیر
بی آلت، چرخ را پی افکند
دیوان ناصر خسرو. صفحه24
قَدَّرَ ما خَلَقَ فَأحکَمَ تقدیرهَ وَ دبّرَهُ فالطَفَ تدبیرَهُ. (خطبه 91 نهج البلاغه)
هر یک از مخلوقات را در خور شأن و لیاقت آنها با تقدیری حکیمانه آفرید و با توجه به جایگاه وجودی شان درنظام احسن مورد توجه خویش قرار داد.
عشق و ارادت ناصر خسرو به خاندان پیامبر و دل دادگی های او مخصوصاً به حضرت علی (ع) کم نیست، زیرا که او عاشق تام و تمام دو صقل ثقیل الهی یعنی قرآن و اهل بیت است:
حبل ایزد، حیدرا است او را بگیر
وز فلان و بو فلان بگسل حبال
دیوان ناصر خسرو. صفحه74
اُنظروا اَهلَ البیت نَبیکُم فَألزِمُو سَمتَهُم وَ اتَّبِعوا اَثَرهُم (خطبه 97 نهج البلاغه)
به اهل بیت پیامبر خو بنگرید و به سوی آنان شتافته وپابه پای آنان حرکت کنید.
چون روزگار بر تو بیاشوبد
یک چند پیشه کن تو شکیبایی
دیوان ناصر خسرو
و ان ابتُلیتُم فَاصبروُا فان العاقِبه للمُتَّقین (خطبه 98 نهج البلاغه)
اگر مبتلا شدید، پس استقامت و بردباری را پیشه خود سازید که سرانجام نیک و پیروزی راستین از آن تقوی پیشه گان است.
* عبرت پند آموزی از اسلاف و پیشینیان:
چه باید پند؟ چون گردون گردان
همه پندست، بل زندست و پازند
چه داری چشم ازو چون این و آن را
به پیش تو بدین خاک اندر افکند
بستده ست ار نباشد نیز پندی
پدر پند تو و تو پند فرزند
دیوان ناصر خسرو. صفحه184
وَ فی أبائکُمُ الماضینَ تبصرهُ و مُعتَبَر. ( خطبه99و32 نهج البلاغه)
توجه نمودن به پدرانی که از دنیا رفته اند، مایه عبرت و بصیرت است.
* توصیف روز قیامت:
روزی است از آن پس که در آن روز نیابد
خلق از حکم عدل نه ملجا و نه منجا
دیوان ناصر خسرو.صفحه6
و ذلک یوم یَجمعُ اللهُ فیه الاولینَ و الآخرینَ لِنِقاش الحِسابِ و جزاء الاعمال. (خطبه 104 نهج البلاغه)
رستاخیز، همان روزی است که خدا، همه انسان ها را از گذشته گان و آیندگان را یک جا جهت حساب رسی دقیق و دست یابی به پاداش اعمال، جمع خواهد کرد.
مکن کاهلی بیشتر زین که ناگه
زمانه برون گیردت زین میانه
دیوان ناصر خسرو.صفحه42
خافوا بَغتَهَ الاجَلِ (خطبه114 نهج البلاغه)
از وقوع مرگ ناگهانی بهراسید. می توان ضرورت دائمی یاد مرگ را متوجه شد.
ز آن روز بترس کاندر و پیدا
آید همه کارهای پنهانی
ز آن روز که جز خدای سبحان را
بر کس نرود ز خلق سلطانی
دیوان ناصر خسرو. صفحه59
اِعملو الیوم تُدخرُ لهُ الذخایرُ و تُبلی فیه السرائر (خطبه120 نهج البلاغه)
برای روزی که هم اندوخته ها برای آن روز ذخیره می شود بیندوزید. روزی که همه اسرار نهفته در سینه ها فاش و بر ملا می گردد (بر ضروررت کوچ از سرای فنا و ذخیره اندوزی برای سرای بقا دلالت می کند.)
* پرهیز از غرور و خود پرستی
غره مشو به زور و توانایی
که آخر ضعیفی توانا را
دیوان ناصر خسرو. صفتحه167
و فَلا یَغُرَّنُکُم کَثرهُ ما یُعجِبکُم فیها لِقِلهِ ما یَصعبکم مِنها (خطبه103 نهج البلاغه)
جلوه ها و جاذبه ها و زیبایی دنیا شما را نفریبد زیرا آنها زودگذر هستند.
* دعوت به جد و جهد و اجتناب از سستی و کاهلی:
از طاعت تمام شود، ای پسر ترا
این جان ناتمام سرانجام کار، تام
ایزد پیام داد به تو کاهلی مکن
در کار، اگر تمام شنودستی آن پیام
دیوان ناصر خسرو. صفحه58
وانَّمن اَبغَضٍ الرجال الی الله تعالی لَعَبداً و کَلَهُ اللهس الی نفسه. اِن دُعیَ الی حَرث الدُنیا عَمِلَ و ان دُعی الی حَرث الآخره کَسِل. (خطبه 103 نهج البلاغه)
مطرودترین آدم، در پیشگاه خدا کسی است که خدا، وی را به خودش واگذارد. او در انجام کار دنیوی علاقه مند ولی در انجام کار اخروی، کسل و گریزان می باشد.
* وصف بهشت برین:
گویند عالمی است خوش و خرم
بی حد و منتهاست درو نعما
آن است بی زوال سرای ما
و الا وخوب و پر نعم والا
خَلَقت داراً، وَ جَعَلَت فیها مادبه «مشربا و مطعما و ازواجا و خدما و قصوراً وانهاراً وزروعا و ثماراً (خطبه109 نهج البلاغه)
خدایا، سرایی آفریدی و در آن سفره ای گستردی و نیز آشامیدنی، خوردنی، همسرانی، خدمتکاران،کاخ خا، نهرها و کشتزارها و میوه جات بیافریدی.
زندان مؤمن است جهان دون
ز آن من همی قرار بی مکان کنم (به یمگان)
دیوان ناصر خسرو. صفحه372
آیا گشته غره به مکر زمانه
ز مکرش به دل گشتی آگاه یا نه؟
دیوان ناصر خسرو. صفحه41
به مال و ملک و به اقبال دهر غرّه مشو
که تو هنوز ز آتش ندیده ای جز دود
دیوان ناصر خسرو. صفحه 32
و احذرکم الدنیا فانها منزل قلعه.... قد نزینت بغرورها و عزت بزینتها. (خطبه نهج البلاغه)
نسبت به دنیا به شما هشدار می دهم، زیرا سر منزلی ناپایدار است و اهل خود رابا آرایش خویش فریفته و با زیبایی و جاذبه خویش، شیفته خود ساخته است. (موید این موضوع است که زندگی دنیا ناپایدار و فانی و گذران است و باید برای سفر و مرگ آمادگی داشت.)
ناصر خسرو همچنین خواستار جامعه ای پاک و منزه و به دور از مسلمانان ظاهری است:
نام مسلمانی بس کرده ای
نیستی آگه که به چاه اندری
دیوان ناصر خسرو. صفحه55
وَ صارَ دینُ اَحَدکُم لعقَه عَلی لِسانِهِ. (خطبه 113 نهج البلاغه)
دین هر یک از شما فقط در مدار زبان شما است. (در نکوهش و ذم مسلمان ظاهری تناسب مفهومی دارد.)
سراسر دیوان ناصر خسرو و سرشار از پند و اندرز و حکمت بر پایه مذهب است و در آن توجه بع عمل و ترک آرزو را به وضوح می توان دریافت. مثلا در این بیت:
ای فکنده امَل دراز آهنگ
پست، منشین که نیست جای درنگ
دیوان ناصر خسرو. صفحه368
فَبادَرو العَمَلَ و کَذَّبوا الامَلَ فَلا حَظوا الاجَلَ. (خطبه 114 نهج البلاغه)
به عمل روی آورید، آرزوها را تکذیب کنید و به آینده بپردازید (بر توجه به عمل گرایی و اجتناب از آرزو و آمال دلالت می کنند.)
* در شناخت ماهیت و حقیقت دنیا:
زیر کبود چرخ بی آسایش
هرگز گمان مبر که بیاسایی
انَّ الدنیا دارُ فناء و عناء و غیرٍ و عَبِر. (خطبه114،83،230،191 و224 نهج البلاغه)
به درستی که دنیا سرای ناپایداری و رنج و عبرت آموزی است.
در شعر ناصر خسرو، نفی دنیا پرستی و دعوت به ذخیره اندورزی برای سفر عقبی و پس انداز آثار ما تقدم جایگاه ویژه ای دارد:
هر آن که بر طلب مال، عمر مایه گرفت
چون روزگار بر آمد نه مایه ماند ونه سود
چو عمر سوده شد و مایه عمر بود ترا
تراز مال که سود است، اگر نه سود چه سود؟
دیوان ناصر خسرو. صفحه32
وَ مَن العَناء اَنّ المَرءَ یجمَعُ مالا یاکُلُ و بینی مالا یَسکنُ تَم یَخرُجَ اِلی الله تعالی لا مالا حَمَلَ ولا بناء نَقَلَ. (خطبه 114 نهج البلاغه)
آدمی، بسیاری از آنچه را که استفاده نمی کند، می اندوزد و بیش از مسکن مورد نیاز خود می سازد و پس از آن به سوی خدا کوچ می کند، در حالی که مالی که آنجا به کار آید و خانه ای که قایل انتقال باشد ندارد (مویده و مصدق نفی دنیا پرستی و تهیدستی انسان هنگام مرگ است.)
* ضرورت حفظ زبان:
سخن تا نگویی به دینار رمانی
ولیکن چو گفتی پشیزی مسینی
دیوان ناصر خسرو. صفحه17
ولَیخزُن الرجُلُ لسانُهُ فَان هذا اللسان جموح بصاحبه و الله ما اری عبداً یتقی تقوی تَنفَّعه حتی یخزُن لسانَهُ. (خطبه176 نهج البلاغه)
آدمی، باید زبان خود را حفظ کند، زیرا زبان سرکش، صاحب خود را گرفتار سازد. به خدا سوگند انسان تقوی پیشه ای را ندیدم که تقوای او برایش سودمند باشد مگر آن که زبان خود را حفظ کند.
* دعوت به اجتناب از صفت رذیله مردم آزاری:
حق هر کس به کم آزاری بگزارم
که مسلمانی اینست و مسلمانم
دیوان ناصر خسرو. صفحه197
فالمُسلم مَن سَلِمَ المسلمون مِن لِسانه و یده و لا یَحلِ اذی المُسلمِ الا بما یُجبَ (خطبه 197 نهج البلاغه)
مسلمان کسی است که مسلمانان از زبان و دستش در امان باشند… و آزار و اذیت مسلمان روا نیست مگر در صورت کیفر و اجرای حدود الهی.
* عشق و ارادت به خاندان عترت:
قرآن بود و شمشیر پاکیزه حیدر
دو بنیاد دین متین محمد
که ایستاد با ذوالفقار مجرد
به هر حربگه بر یمین محمد
چون تیغ علی داد یاری قرآن را
علی بود بی شک یعنی محمد
مرا نیز کز شیعت آل اویم
همی گشت خواهی به کین محمد
دیوان ناصر خسرو. صفحه129
فَلَقد کُنا مع رسول الله علی الله علیه و آله و انّ القتل لَیدورُ علی الاباء و الابناء و الاخوان و القُربات (الاقرباء) فَما نزدادَ عَلی کُل مصیبه و شده الایماناً و مُضیا علی الحق. (خطبه 122 نهج البلاغه)
ما در کنار پیامبر (ص) به سر می بردیم. مرگ هر لحظه پدران و برادران و بستگان ما را تهدید می کرد و هیچ مصیبتی و بلائی برما روی نمی آورد جز آن که بر ایمان و ثبات قدم ما می افزود.
* علم و آگاهی وسیع امام عارفان:
علم علی نه قال مقالست من فلان
بل علم او چو در یتیمست بی نظیر
اقرار کن بدو و بیاموز علم او
تا پشت دین قوی کنی و چشم دل قدیر
آب حیات زیر سخن های خوب اوست
آب حیات را بخور و جاودان میر
دیوان ناصر خسرو. صفحه105
بر سر گنجی که یزدان در دل احمد نهاد
جز علی گنجور نی و جز علی بندار نیست
دیوان ناصر خسرو. صفحه314
وَما سوی فَعلم عَلّمهُ الله نبیُهُ فَعَلمینه و دعالی بان یعیه صدری و تضطم علیه جوانحی. (خطبه128 نهج البلاغه)
دانش اصلی پیرامون برخی از اشیاء به عنوان علم غیب در پیش خداست، لکن غیر از آن، دانش هایی را خدا به پیامبرش آموخت و پیامبر آن را به من تعلیم داد و دعا کرد تا سینه ام پذیرای آن گشته و آن را در یابد.
رفتند همرهانت منشین بساز توشه
مر معدن بقا رازین نزن فنایی
دیوان ناصر خسرو. صفحه330
فتزودوا فی ایام الفناء لایام البقاء. (خطبه157 نهج البلاغه)
پس در ایام فنا برای روزگار بقا توشه بیندوزید. (بر ضرورت اندوختن توشه سفر عقبی دلالت و تاکید دارد.)
ناصر خسرو معتقد است که قرآن حکیم دفتری پوشیده است که زیورش تاویل علی (ع) است و حقیقتاً هیچ کس از حقایق نهفته آن به جز علی (ع) اهل بیتش اطلاع کافی و شافی ندارد.
مر نهفته دختر تنزیل را
معنی تاویل و حیدر زیور است
مشکل تنزیل بی تاویل او
بر گلوی دشمن دین خنجر است
ای گشاینده در خیبر، قرآن
بی گشایش های خوبت خیبر است
دیوان ناصر خسرو. صفحه35
هر که در بند مثل های قرآن بسته شده است
نکند جز که بیان علی از بند رهاش
دیوان ناص خسو. صفحه276
رز علی مشکل نماند اندر کتاب حق مرا
علم بوبکر و عمر، پیش من آر، ای ناصی
دیوان ناصر خسرو. صفحه538
ذلک القرآن فاستقطوه ولن ینطق ولکن اخبرکم عنه. (خطبه 158 نهج البلاغه)
این قرآن است که در میان شماست، پس او را به سخن آورید و هرگز به وسیله غیر اهل بیت به سخن در نخواهد امد ولی من می تانم از حقایق نهفته در آن به شما خبر دهم.
همچنین در کنار عشق و محبت به خاندان پیامبر، عشق و ارادت به حصن حصین الهی و عروه الوصقی متین ریانی یعنی قرآن مبین نیز در دیوان ناصر خسرو جایگاه و جلوه ویژه ای دارد:
دریای سخن ها سخن جذاب خدایست
پر گوهر و با قیمت و پر لؤلؤ لالا
اندرین دریاست همه گوهر و لؤلؤ
غواص طلب کن چه دوی بر لب دریا
دیوان ناصر خسرو. صفحه5
و علیکم بکتابِ الله فانه الحبل المتین و النور المبین. (خطبه156 نهج البلاغه)
بر شما باد به کتاب خدا، زیرا کتاب خدا ریسمان نجات بخش مستحکم خدا و نور هدایت بخش است.
جز کز اصل نیک ناید فعل نیک
یار بد باشد چو بد باشد نهال
دیوان ناصر خسرو. صفحه72
بدان که هرچه بکشی ز نیک و بد فردا
ببایدت همه ناکام و کام پاک درود
دیوان ناصر خسرو. صفحته32
کارهای چپ و بلایه مکن
که به دست چپت دهند کتاب
دیوان ناصر خسرو. صفحه29
تخم اگر جو بود جو آرد زیر
بچه سنجاب زاید از سنجاب
نگر چه پراکنی ز آن خورد بایدت
که جو خورده ست آنکو جو پراکند
دیوان ناصر خسرو. صفتحه184
واعلم انّ لکلِ ظاهر باطناً علی مثاله فما طاب ظاهره باطنه و ما خبث ظاهره خبث باطنه. (خطبه 154 نهج البلاغه)
بدان که برای هر ظاهری، باطنی همانند است. پس آن که ظاهرش نیکو، دارای باطنی نیکوست و آن که ظاهرش زشت، باطن او نیز زشت می باشد ( امام علی (ع) نقش ظاهر در باطن را به تصویر کشیده اند)

علی خوشه چرخ آرانی


نظرات() 



Online cialis
دوشنبه 7 خرداد 1397 03:07 ق.ظ

Thank you! Plenty of posts!

cialis patentablauf in deutschland cialis prices cialis coupons cialis kaufen wo cialis et insomni cialis 50 mg soft tab prescription doctor cialis link for you cialis price enter site very cheap cialis ou trouver cialis sur le net
Cialis canada
پنجشنبه 20 اردیبهشت 1397 04:38 ق.ظ

Beneficial information. Kudos!
cialis dosage amounts bulk cialis cialis pills price each cialis generic cialis daily new zealand cialis lowest price cialis 5 mg scheda tecnica comprar cialis 10 espa241a canadian discount cialis price cialis per pill
Cialis 20 mg
جمعه 7 اردیبهشت 1397 07:36 ب.ظ

You actually said it really well.
we like it safe cheap cialis cialis prezzo al pubblico cialis daily new zealand cialis online napol buy cialis cheap 10 mg cialis italia gratis cialis generico cialis with 2 days delivery cialis tablets australia cialis prezzo di mercato
Low cost viagra 20mg
سه شنبه 4 اردیبهشت 1397 05:34 ق.ظ

Information effectively utilized..
buy prescription viagra buy viagra with prescription online how can i buy viagra without seeing a doctor buy viagra in pharmacy where to buy viagra in stores cheap generic sildenafil online pharmacy generic viagra herbal viagra buy viagra online with prescription viagra online with prescription
Generic cialis
جمعه 3 فروردین 1397 06:08 ب.ظ

Wonderful stuff. Regards!
cialis prices tadalafil cialis wir preise cialis 100mg suppliers cialis pills in singapore where to buy cialis in ontario cialis herbs purchasing cialis on the internet order a sample of cialis dose size of cialis
Buy cialis
دوشنبه 28 اسفند 1396 12:46 ق.ظ

Nicely put. Thanks a lot.
cialis generico milano dose size of cialis dose size of cialis how to buy cialis online usa ou acheter du cialis pas cher achat cialis en itali estudios de cialis genricos achat cialis en europe comprar cialis 10 espa241a walgreens price for cialis
ordinarydiva6989.soup.io
سه شنبه 2 خرداد 1396 12:03 ق.ظ
Thanks on your marvelous posting! I certainly enjoyed reading
it, you are a great author.I will be sure to bookmark your blog and will
eventually come back in the future. I want to encourage you continue your great posts, have
a nice morning!
Austin
دوشنبه 25 اردیبهشت 1396 03:43 ب.ظ
With havin so much content do you ever run into any problems of plagorism or copyright
violation? My site has a lot of completely unique content I've
either created myself or outsourced but it appears a lot of it is
popping it up all over the web without my permission. Do you know any ways to help reduce content from being ripped off?
I'd definitely appreciate it.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر