تبلیغات
سرای مقالات نهج البلاغه - نهج‏البلاغه از منظر دانشمندان بلاغت
یکشنبه 20 بهمن 1387

نهج‏البلاغه از منظر دانشمندان بلاغت

• نوشته شده توسط: سید محمد حسن محمدی



مقدمه
نهج‏البلاغه یادگار گران‏سنگ و بسیار پربهره پیشوای سخن‏وران از قدیم‏ترین روزگار تا به امروز قلم و اندیشه بسیاری از صاحب‏نظران را متوجه خود گردانیده است.
سخن‏شناسان و بزرگان ادب عربی از زمان رواج كتاب و اندكی پیش از آن ـ كه سخنان علوی به طور فقره‏هایی پراكنده در دسترس عموم بود ـ سخت شیفته آن شدند و همانند قد آن از جنبه‏های گوناگون بلاغی و ادبی به باز نمودن آن پرداختند كه پی‏آمد آن كاوش‏ها، اشارات آشكاری است كه تاكنون بر نهج‏البلاغه و گوینده بزرگوار آن وارد شده است.(1)
در این مجال كوتاه سعی شده است تا با بهره‏گیری از سخنان شیفتگان بلاغتِ نهج‏البلاغه نمی از یم و حقّی از حقوق بی‏شمار كتاب و دارنده بزرگوار آن گذارده آید كه به تعبیر مولوی:
آب دریا را اگر نتوان كشید هم به قدر تشنگی باید چشید

تعریف بلاغت
علمای سخن بلاغت را چنین تعریف كرده‏اند:
«بلاغت عبارت است از مطابقت مقال با مقتضای حال، یعنی اگر شرایط و موقعیّت، طول كلام را اقتضا نماید سخن‏ور باید گفتار خود را طولانی كند و نیز هنگامی كه كوتاهی سخن بایسته است، بد كم‏گویی بسنده نماید.»(2)
بنابراین «بلیغ كسی است كه سخن را پیرایه بندد و دراز گوید آنجا كه باید و كوتاه سازد و لفظ وی ساده بود، آنجا كه دراز گفتن و پیرایه بستن لفظ را نشاید.»(3)
درباره بلاغت و آیین آن تعاریف دیگری نیز ارائه شده است. شیخ بهایی در كتاب اسرارالبلاغه می‏گوید:
«بلاغت آن است كه مربوط به معنا شود. در حالی كه فصاحت به لفظ، و ایجاز به هر دو دلالت می‏كند.»(4)
عبدالحمید بن یحیی عامری كه می‏گویند كتابت عربی بدو آغاز شد،(5) بلاغت را این چنین تعریف می‏كند:
البلاغةُ ما فَهْمِتَهُ العامّةَ و رَضیتهُ الخاصّةُ.
«سخن بلیغ آن است كه عوام بفهمند و خواص بپسندند.»(6)
بلاغت را باید با گفتار امام تعریف و توصیف نمود و از آنجا كه یگانه راهنمای حضرت در ایراد سخنان بلیغ و پرمایه قرآن مجید بوده لذا اثرپذیری «برادر قرآن» از كتاب الهی و به تبع آن قوت و استحكام كلام علوی از گذشته تا به امروز، همچنان قولی استوار و انكار ناشدنی برجای مانده است. پیامبر اكرم می‏فرماید: علیّ مَعَ القرآن والقرآنُ مَعَ علی. «علی علیه‏السلام با قرآن است و قرآن با علی علیه‏السلام است.»(7)
سیّدرضی رحمه‏الله ، نخستین جامعه سخنان علی علیه‏السلام ، در مقدمه مجموعه خود كه به «نهج‏البلاغه» موسوم است به این نكته اشارت دارد كه وی در گام نخست همّ خود را برای جمع‏آوری خُطب و نامه‏هایی مصروف داشته كه از درجه شیوایی و بلاغت برخوردار بوده‏اند.
نكته مهم دیگر ـ كه بیشتر به كار جست‏وجوگران سایر كلام علوی به جز نهج‏البلاغه می‏آید ـ این است كه سید رضی در كتاب خود كمیّت سخنان نقل شده و منسوب به علی علیه‏السلام را بیشتر از اقوال مهجور و یا فراموش شده حضرت در اوراق دیگر تاریخی نمی‏داند.
وی در مقدّمه مبسوط نهج‏البلاغه می‏گوید:
«بعید می‏دانم سخنانی كه به دستم نرسیده، زیادتر از سخنانی باشد كه آن‏ها را در كتاب خود آورده‏ام.»(8)
بنابراین نهج‏البلاغه مجموعه‏ای است معتبر كه از نظر مؤلّف آن در نگاه اوّل بر میزان فصاحت و شیوایی سخن امیرمؤمنان دلالت دارد و این‏كه سایر پژوهندگانِ مِلل و نحل به این درّ گران‏مایه تازی صرفا از دیدگاه‏هایی از قبیل: بینش توحیدی، حكومت و سیاست، تاریخ و عبرت، احكام و مردم‏شناسی و مسایل دیگر نگریسته‏اند، غیر از اشاره بر عظمت و شكوه این كتاب ارجمند چیزی دیگر نمی‏تواند باشد.
این مجموعه ارزشمند از همان سال تألیف كتاب (سال 400 هجری) و دو سده پیش‏تر از آن بسان مروارید پراكنده و به صورت اوراق نامنظم در دسترس علاقه‏مندان ادب و جویندگان فضیلت بوده است.
ابن واضح در كتاب «مشاكلَةُ النّاسِ لِزمانِهِمْ» كه آن را اندكی قبل از نهج‏البلاغه نوشته است، می‏نویسد:
«علی علیه‏السلام چهارصد خطبه دارد كه در میان ما رایج است و مردم در سخنرانی‏ها از آن‏ها استفاده می‏كنند.»(9)
هنگامی كه از عبدالحمید كاتب پرسیدند كه: فصاحت را از كه آموختی؟ بدون درنگ گفت:
«هفتاد خطبه از خطبه‏های اصلع(10) را از بر كردم و این خطبه‏ها پی در پی در ذهن من چون چشمه‏ای جوشید.»(11)
ابن‏نباته می‏گوید:
«از خطابه‏ها گنجی از بر كردم كه هرچه از آن بردارم نمی‏كاهد و افزون می‏شود و بیش‏تر آنچه از بر كردم یك‏صدر فصل از سخنان علی‏بن ابی‏طالب علیه‏السلام است.»(12)
سیّدرضی، جامع نیك‏اندیش نهج‏البلاغه، از امیرالمؤمنین به عنوان سرچشمه فصاحت و منشاء بلاغت یاد می‏كند و معتقد است كه آیین و اسرار سخن‏وری از وی گرفته شده است.(13)
ابوعثمان جاحظ (متوفی 255 ه.) كه او را یكی از امامان چهارگانه ادبیات عرب شمرده‏اند و علی بن حسین مسعودی هم وی را فصیح‏ترین نویسندگان پیشین دانسته(14)، پس از نوشتن این قسمت از سخنان امام «قیمَةُ كُلِّ إمرءٍ ما یُحْسِنْهُ»(15) (ارزش آدمی به اندازه دانش و سودمندی اوست) چنین می‏گوید:
«اگر از این كتاب فقط همین جمله را داشتیم، آن را شافی، كافی و بسنده می‏یافتیم. بلكه آن را افزون از كفایت و منتهی به غایت می‏دیدیم و نیكوترین سخن آن است كه اندك آن تو را از بسیار بی‏نیاز كند و معنی آن در ظاهر لفظ باشد.»(16)
عبدالمسیح انطاكی از استاد خود نقل می‏كند كه می‏گفت:
«من در نویسندگی ورزیده نشدم مگر با تفحص در قرآن و نهج‏البلاغه. این دو كتاب با عظمت گنج شایگان زبان عربی و ذخیره مهمی برای طالبان علوم ادبی است.»(17)
دكتر ذكّی نجیب، متخصص در ادبیات عرب، معتقد است:
«هنگامی كه به همین منتخب سخنان امام علی علیه‏السلام كه شریف رضی برگزیده و به آن نام نهج‏البلاغه نهاده است، به دقت بنگریم، بی‏گمان خود را در برابر دنیایی از شگفتی به تعبیر و ژرفای معنی حیرت‏زده می‏یابیم.(18)
جاحظ در كتاب «البیان و التبیین» هنگامی كه می‏خواهد درباره سخن‏وری صعصعة‏بن صوحان كه از یاران امام و از خطبای معروف صدر اسلام است بحث نماید، می‏نویسد:
«از هر دلیلی برتر بر سخن‏وری او این است كه علی علیه‏السلام گاهی می‏نشست و از او می‏خواست تا برایش سخنرانی كند.»(19)
برای این‏كه مقام صعصعة بن صوحان در سخن‏وری بهتر مشخص شود، نمونه‏ای از كلام او را می‏آوریم. هنگامی كه امیرالمؤمنین پس از قتل خلیفه سوم به منصب خلافت نشست، صعصعه به خدمت او آمد و چنین گفت:
زَیَّنْتَ الخلافَةَ وَ ما زانَتْكَ وَ رَفَعْتَها وَ ما رَفَعَتْكَ وَ هِیَ الیكَ أحْوَجُ منكَ إلیها.(20)
یعنی: «تو ـ با قبول خلافت ـ بدان زینت بخشیدی، در حالی‏كه خلافت تو را زینت نداد. تو خلافت را شكوه و جلالت دادی، در حالی‏كه خلافت چیزی به مقام تو نیفزود. پس نیاز به خلافت به تو بیش از نیازمندی تو به آن است!»
و برای همین است كه در نهج‏البلاغه از صعصعة بن صوحان با تعبیر: «هذا الخطیبُ الشَّحشحُ» یادآوری نشده است.(21)
ابو مخنَف لوط بن یحیی (متوفی 157 ه.) از حارث اعور كه از شركت‏كنندگان در جنگ صفیّن بود، نقل می‏كند كه می‏گفت:
«به خدا قسم علی را دیدم كه در حال نشسته همچون ایستاده و در حال جنگ همچون روزگار صلح خطبه می‏داند.»(22)
شمس‏الدین حنفی مشهور به ابن‏الجوزی درباره سخن‏وری صاحب نهج‏البلاغه می‏گوید:
علی علیه‏السلام كلماتی را بر زبان می‏آورد كه سرشار از عصمت بود. این كلمات به گوش هر كس برسد او را به حیرت و شگفتی دچار می‏سازد. خدا در سخن گفتن نعمتی به وی ارزانی داشته است كه توانسته حلاوت و ملاحت را یك‏جا گرد آورد و سحر بیان و زیبایی را با هم درآمیزد. این گفتار سخن‏وران را به ناتوانی می‏اندازد و گوی سبقت را از همه مسابقه‏دهندگان می‏رباید.»(23)
دكتر ذكّی مبارك در كتاب «عَبقرّیة الشَّریف الرَّشی» می‏نویسد: «من معتقدم كه دقت و بررسی در نهج‏البلاغه به انسان مردانگی و شهامت و بزرگی روح می‏بخشد و چرا كه از روح بزرگی سرچشمه گرفته كه در برابر مشكلات و حوادث با قدرت شیران مقابله كرده است.»(24)
عباس محمود العقاد كه خود یكی از بزرگ‏ترین نویسندگان معاصر مصری به شمار می‏آید و در «عبقریةُ الامام» درباره سخنان علی علیه‏السلام چنین آورده است:
«نهج‏البلاغه چشمه جوشانی است از آیات توحید و حكمت الهی كه آگاهی بحث كنندگان در عقاید و اصول خداشناسی و توحید را گسترش می‏دهد.»(25)
دكتر طه حسین و نویسنده پركار و دانشور و در یكی از سخنان خود پس از نقل كلامی از علی علیه‏السلام در پاسخ مردی كه در واقعه جمل - درباره قضاوت میان طرفین جنگ - دچار تردید شده بود و می‏گوید:
«من پس از وحی و سخن خدا و جوابی شیواتر و باشكوه‏تر از این جواب ندیده و نمی‏شناسم.»(26)
توصیف واقعه را از زبان همین صاحب‏نظر در كتاب سودمند «علی و فرزندان» باز می‏جوییم:
«در یكی از روزها مردی از وی پرسید كه: آیا ممكن است عایشه و طلحه و زبیر بر باطل یك سخن شوند؟ علی گفت: «چنان می‏نماید كه امر بر تو مشتبه شده است و این را بدان كه حق و باطل را ترازو و خرد آدمی است. حق را بشناس نا اهل حق را بازشناسی و باطل را بشناس تا اهل باطل را شناخته باشی.» و من پاسخی نیكوتر از این پاسخ نمی‏یابم كه هركس را هر اندازه پایگاه بلند داشته باشد، نمی‏داند. و پس از آن‏كه وحی خاموش شد و خبر آسمان بریده گشت، هرگز پاسخی بهتر از این بر آن پرسش نمی‏شد داد.»(27)
علی‏الجندی، رئیس دانشكده علوم دانشگاه قاهره، در مقدّمه كتاب «علیّ بن ابیطالب، شِعرُهُ و حِكَمُهُ» درباره نثر شیوای علی علیه‏السلام چنین تعبیری دارد:
«نوعی خاص از آهنگ موسیقی كه بر اعماق احساسات پنجه می‏افكند در این سخنان هست و از نظر سجع چنان منظوم است كه می‏توان آن را «شعر منثور» نامید.(28)
محمّدبن طلحه شافعی هم می‏گوید:
«فصاحت به وی منسوب است. بلاغت از وجود او سرچشمه می‏گیرد و براعت از كلام او برمی‏آید و علوم معانی و بیان غریزه‏ای است در وجود او.»(29)
جرج جرداق، نویسنده صاحب‏نظر مسیحی، در كتاب ارزشمند «الامامُ علی علیه‏السلام ، صَوتُ العدالةُ الانسانیه» درباره نهج‏البلاغه چنین گفتار دارد:
«سخن حضرت در بلاغت فوق بلاغت‏هاست. قرآنی است كه از مقام خود اندكی پایین آمده و سخنی است كه تمام زیبایی‏های زبان عرب را در گذشته و آینده در خود جای داده است.»(30)
علّامه محقّق، میرزا حبیب‏اللّه خویی، در «منهاجُ البراعَة فی شَرحِ نهج‏البلاغه» با استناد به قوّه بلاغت حضرت، وی را پیشوای مردمان می‏داند:
«با توجه به این‏كه علی علیه‏السلام یگانه پیشتاز میدان بلاغت است، پس سزاوار است كه سخنان او پیشوای همه سخنان باشد، همانگونه كه خودش امام و پیشوای مردمان است.»(31)
شیخ محمّد عبده، مفتی اعظم مصر، نیز این چنین خود را به قافله شیفتگان بلاغت علی علیه‏السلام رسانیده است: «همه دانشمندان و آگاهان به زبان عرب معتقدند كه سخن علی علیه‏السلام پس از كلام خدا و پیامبرش از لحاظ بلاغت برترین، در جوهر و مایه، پربارترین، در شیوه و سبك، بلندترین و در معنی جامع‏ترین كلام است.»(32)
عزّالدین ابن ابی الحدید مدائنی (586 ـ 655 ه.) نهج‏البلاغه‏شناس و شارح والا مقام معتزلی است كه الحق بر بیشتر شارحان نهج‏البلاغه فضل تقدّم و برتری مقام دارد. این محقّق صاحب‏نظر در كتاب 20 جلدی خود سخنان بسیاری درباره عظمت گفتار علی علیه‏السلام ـ هرچند به طور پراكنده ـ آورده است.
وی در مقدمه كتاب می‏نویسد:
«علی پیشوای اهل فصاحت و سیّد ارباب بلاغت است. سخن وی فروتر از كلام خالق و فراتر از سخن مخلوق است و مردم گفتن و نوشتن را از وی آموخته‏اند.»(33)
این نام آشنای عالم نهج‏البلاغه‏شناسی در جاهای مختلف كتاب خود سخنان عمیق و بنیادین امیرمؤمنان را ستوده و به فراخور كلام بر صلابت آنها پای فشرده است. از جمله در جلد چهاردهم كتاب در شرح نامه امام به عبدالله بن عباس، كه پس از شهادت محمّد بن ابی‏بكر نوشته شده، می‏گوید:
«فصاحت را ببین كه چگونه افسار خود را به دست این مرد داده ومهار خود را به او سپرده است. نظم عجیب الفاظ را تماشا كن، یكی پس از دیگری می‏آیند و در اختیار او قرار می‏گیرند، مانند چشمه‏ای كه خود به خود و بدون زحمت از زمین بجوشد. سبحان اللّه! جوانی از عرب در شهری مانند مكه بزرگ می‏شود، با هیچ حكیمی برخورد نكرده است اما سخنانش در حكمت نظری بالای سخنان افلاطون و ارسطو قرار گرفته است، با اهل احكمت عملی معاشرت ننموده اما از سقراط بالاتر رفته است. میان شجاعان و دلاوران تربیت نشده است زیرا مردم مكه تاجر پیشه بودند و با جنگ میانه‏ای نداشتند، اما شجاع‏ترین بشری از كار درآمد كه بر روی زمین راه رفته است. این مرد فصیح‏تر از سحبان بن و أمل و قبسّ بن ساعده از كار درآمد و حال آن‏كه قریش كه قبیله او بودند، افصح عرب نبودند.»(34)
ابن ابی‏الحدید هم چنین پس از نقطه خطبه 221 (الهكم التكاثر) و آوردن گفتاری درباره برزخ می‏نویسد:
«اگر تمام فصیحان عرب در مجلسی اجتماع كنند و این بخش از خطبه بر آن‏ها خوانده شود، سزاوار است كه بر آن سجده كنند. هم‏چنان كه روایت كرده‏اند هنگامی كه شعرای عرب شعر معروف، «عدیّ بن رقاع» (قَلَم أصابَ مِنَ الدّواة مِدادَها...» را شنیدند، بر آن سجده كردند و چون از علّت آن سؤال شد، گفتند:
«ما محمل سجودِ شعر را می‏شناسیم، هم چنانكه شما محل سجود قرآن را می‏شناسید!»
سپس اضافه می‏كند:
«به خدا قسم من این خطبه را از پنجاه سال پیش تاكنون بیش از هزار بار خوانده‏ام و پس از هر بار خواندن ترس و وحشت عمیقی تمام وجودم را دربرگرفت هر زمان در محتوای آن دقت كردم به یاد مردگان از خانواده و دوستانم افتادم و چنان پنداشتم كه من همان كسی هستم كه امام در لابه‏لای این خطبه توصیف می‏كند.»(35)
در جایی دیگر هنگامی كه به مقایسه اجمالی میان بخشی از كلام علی علیه‏السلام با سخنان معروف ابن نباته، خطیب قرن چهارم، می‏پردازد، نظر خود را چنی ابراز می‏دارد:
«آگاهان به علم فصاحت و بلاغت اگر به این گفتار علی علیه‏السلام به دیده انصاف بنگرید، می‏دانند كه یك سطر از نهج‏البلاغه با هزار سطر از سخنان معروف ابن‏نباته برابر است.»(36)
باز زمانی كه یكی‏ازخطابه‏های معروف‏ابن نباته را در زمینه جهاد نقل می‏كند كه با این جمله از كلام علی علیه‏السلام آراسته شده:
سما غُزِی قومٌ فی عُقرِ دارهم الاّ ذلّوا»(37) (هیچ قومی و ملّتی در درون خانه خود مورد هجوم واقع نشدند، مگر آن‏كه ذلیل گشتند.»، چنین می‏نویسد:
«به این جمله بنگر! و ببین چگونه از میان تمام خطبه ابن نباته فریاد می‏كشد! این سخن فریاد بلاغت و شیوایی‏اش را به شنونده خود اعلام می‏دارد. چه، از معدنی غیر از معدن دیگر خطبه‏ها برخاسته است. به خدا سوگند همین یك جمله چنان خطبه ابن‏نباته را آراسته كه یك آیه از قران یك خطبه معمولی را می‏آراید.»(38)
ابن ابی الحدید سخنی را هم از معاوبه بن ابی سفیان نقل می‏كند كه در جای خود شنیدنی و درخور عنایت است:
روزی محفنِ بن ابی محفن به نزد معاویه آمد و گفت: «از پیش كُند زبان‏ترین مردم به پیش تو آمدم. و غرضش علی علیه‏السلام بود. معاویه گفت: وای بر تو! چگونه ممكن است عی كُند زبان‏ترین مردم باشد؟ به خدا جز او كسی آیین فصاحت را به قریش نیاموخته است.»(39)
شَهِدَ الأنامُ بِفَضْلِهِ حَتَّی العِدی
والْفَضْلُ ما شَهِدَتْ بِهِ الأَعْدا(40)
«به بزرگی و فضیلت او همه مردم حتی دشمن گواهی داد. و فضیلت آن است كه دشمنان به آن گواهی دهند.»
امیرالمؤمنین بهتر از هر كس به برتری مقامِ خود و خاندانش در فنّ سخن‏وری اشارت نموده است:
اِنَّا لَأَمَراءِ الكلامِ، وَفینا تَنَشَّبَتْ عُروُقُهُ وَ عَلَیْنا تَهَدَّلَتْ غُضُونهُ.(41)
«ما امیران سپاه سنخیم. ریشه درخت سخن در میان ما دویده و محكم شده و شاخه‏هایش بر سر ما ریخته است.»

پی‏نوشت‏ها

* ـ شماره خطبه‏ها و نامه‏ها و كلمات قصار از نهج‏البلاغه دكتر صبحی صالح، چاپ بیروت، نقل شده است و در صورت استفاهد از نسخه‏ای دیگر بدان اشاره خواهد شد.
1ـ علّامه طباطبایی می‏نویسد:
«بحث‏هایی كه درباره شخصیت امیرالمؤمنین علی علیه‏السلام انجام گرفته و كتاب‏هایی كه پیروان مذاهب و سایر كنجكاوان در این‏باره نوشته‏اند، درباره هیچ یك از شخصیت‏های تاریخ اتفاق نیفتاده است.»
(شیعه در اسلام، محمدحسین طباطبایی، دارالكتب الاسلامیه، تهران، 1351، ص 128) همچنین در بررسی كتاب‏شناسی نهج‏البلاغه باید گفت كه تا این زمان حدود 800 كتاب شرح و توضیح و ترجمه درباره نهج‏البلاغه و صاحب آن به رشته تحریر درآمده است.
برای اطلاع بیشتر، ر. ك:
ـ الف. كتاب‏شناسی نهج‏البلاغه، نوشته رضا استادی
ب. مقاله وزین «كتاب‏شناسی نهج‏البلاغه» به قلم محمّدمهدی علیقلی (مندرج در ویژه‏نامه میراث جاویدان، سال هفتم، شماره 25ـ 26)
2ـ نهج‏البلاغه از كیست؟ محمدحسن آل‏یاسین، ترجمه محمود عابدی، بنیاد نهج‏البلاغه، تهران، 1360، ص 37
3ـ نهج‏البلاغه، ترجمه سیّدجعفر شهیدی، شركت انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، 1374، ص «ط»
4ـ ادبیات و تعهد در اسلام، محمّدرضا حكیمی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، 1373، ص 79
5ـ «بُدئَتِ الكِتابةُ بِعَبْدِ الحمید و خُتِمَتْ بابْنِ العمید.» یتیمة الدَّهر، ابو منصور ثعالبی، به تحقیق محمّد محی‏الدّین عبدالحمید، مكتبةُ التّجاریه، قاهره، ج 3، ص 154 و تاریخ ادبیات ایران، ذبیح‏اللّه صفا، خلاصه جلد اوّل و دوم، ققنوس، تهران، 1377، ص 57
6ـ ادبیات و تعهد در اسلام، محمدّرضا حكیمی، ص 79
7ـ علی علیه‏السلام اسوه زندگی، محمّدحسین بروجردی، سلمان فارسی، قم، 1372، ص 7 (به نقل ك ینابیع المودّة، ج 1، ص 90)
8ـ نهج‏البلاغه، ص 360
9ـ پیام امام، مكارم شیرازی و همكاران، دارالكتب الاسلامیه، تهران، 1375، ج 1، ص 58
10ـ اَصْلَع: یعنی كسی كه موی پیش سر او ریخته است و مقصود گوینده علی علیه‏السلام می‏باشد.
11ـ12ـ شرح‏نهج‏البلاغه، ابن‏ابی‏الحدید،به‏تحقیق‏محمّدابوالفضل ابراهیم، دارُاحیاءِ الكتب العربیّه، قاهره، 1358 ه.، ج 1، ص 24
13ـ نهج‏البلاغه، ص 34
14ـ مروج الذهب، حسین بن علی مسعودی، ترجمه ابوالقاسم پاینده، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، 1374، ج 2، ص 596
15ـ نهج‏البلاغه، كلمات قصار، شماره 81
16ـ نهج‏البلاغه، ترجمه سیّد جعفر شهیدی، ص «ح». (به نقل: البیانُ و التبیین، ج 1، ص 83)
17ـ فاتح خیبر، محمّد مقیمی، مؤسسّه مطبوعاتی معراجی، تهران، 1349، ص 136
18ـ نهج‏البلاغه از كیست؟ محمدحسن آل یاسین، ص 18
19ـ سیری در نهج‏البلاغه، مرتضی مطهری، دفتر انتشارات اسلامی، قم، 1361، ص 22
20ـ تاریخ یعقوبی، احمدبن ابی یعقوب، مكتبه مرتضویّه، نجف 1358 ه.، ج 2، ص 179
21ـ نهج‏البلاغه، كلمات قصار، شماره 262
22ـ آشنایی با نهج‏البلاغه، محمّدمهدی جعفری، امیركبیر، تهران، 1364، ص 57
23ـ مصادر نهج‏البلاغه و أسانیده، سیّد عبدالزهراء حسینی، موسسه الاعلمی بیروت، 1359 ه. ج 1، ص 39
24ـ25ـ پیام امام، ج 1، ص 42/ ص 43
26ـ سیری در نهج‏البلاغه، مرتضی مطهری، ص 25
27ـ علی علیه‏السلام و فرزندان، طه حسین، ترجمه احمد آرام، كانون نشر و پژوهش‏های اسلامی، تهران، 1332، ص 39
28ـ آشنایی با نهج‏البلاغه، محمّدمهدی جعفری، ص 59
29ـ مصادر نهج‏البلاغه و أسانیده، ج 1، ص 39
30ـ الامام علی علیه‏السلام ، صَوْتَ العدالةُ الانسانیه، جرج جرداق، دارالفكر عربی، بیروت، ج 1، ص 47
31ـ پیام امام، ج 1، ص 52 (به‏نقل‏از: منهاج‏البراعة،ج 1، ص 271)
32ـ نهج‏البلاغه، شرح محمّد عبده، مكتب الاعلام الاسلامی، قاهره، 1341، ص 12
33الی 36ـ شرح نهج‏البلاغه، ابن ابی الحدید، ج 1، ص24/ ج 14، ص 348/ ج 11، ص 153 / ج 7، ص 214
37ـ نهج‏البلاغه،خطبه 27.این‏خطبه به «جهادیّه» معروف است.
38ـ39ـ شرح نهج‏البلاغه،ابن‏ابی‏الحدید، ج2، ص84/ج1،ص24
40ـ الفصول العلّیه، شیخ عباس قمی، موسسه در راه حق، قم، 1365، ص 13
41ـ نهج‏البلاغه، خطبه 233

معرفت شماره 52 - سیدتقی آل‏یاسین

نظرات() 



Cialis 20 mg
دوشنبه 7 خرداد 1397 07:21 ق.ظ

Truly a lot of great material.
acquisto online cialis cialis price in bangalore cialis efficacit order generic cialis online cialis daily new zealand cialis flussig generic low dose cialis cialis cipla best buy generic cialis levitra viagra or cialis
Generic cialis
پنجشنبه 20 اردیبهشت 1397 07:59 ق.ظ

Point certainly applied..
cialis wir preise compare prices cialis uk only best offers 100mg cialis cialis en 24 hora cialis tablets for sale cialis uk side effects for cialis cialis 5 mg para diabeticos cialis australia org viagra vs cialis vs levitra
Cialis canada
جمعه 7 اردیبهشت 1397 10:20 ب.ظ

With thanks. Lots of advice!

wow look it cialis mexico buy cialis online cheapest we choice cialis uk how much does a cialis cost cheap cialis generic cialis pill online cialis generique 5 mg walgreens price for cialis try it no rx cialis buy name brand cialis on line
Viagra 5mg
سه شنبه 4 اردیبهشت 1397 01:41 ب.ظ

Amazing lots of superb material!
how old to buy viagra buy viagra at sildenafil generic buy viagra online cheap uk buy viagra no prescription buy viagra pfizer online order for viagra how buy viagra online viagra online with prescription buy viagra usa online
Cialis canada
شنبه 18 فروردین 1397 05:26 ق.ظ

Incredible loads of valuable material!
cialis 20 mg cialis 05 cialis generic tadalafil buy buying brand cialis online cialis generico milano cialis uk tadalafil tablets compare prices cialis uk low dose cialis blood pressure wow look it cialis mexico
Cialis online
شنبه 4 فروردین 1397 04:11 ق.ظ

Position well utilized.!
side effects for cialis cialis farmacias guadalajara cialis 5mg billiger generic cialis pill online venta de cialis canada generic cialis review uk cialis 20 mg best price order generic cialis online no prescription cialis cheap generic cialis pill online
Buy cialis
دوشنبه 28 اسفند 1396 09:36 ق.ظ

Nicely put. Many thanks.
cialis baratos compran uk cialis online deutschland prezzo di cialis in bulgaria look here cialis cheap canada india cialis 100mg cost generic cialis soft gels viagra or cialis prezzo di cialis in bulgaria cialis coupons printable how to buy cialis online usa
feet complaints
شنبه 18 شهریور 1396 09:33 ق.ظ
Cool blog! Is your theme custom made or did you download it from somewhere?
A theme like yours with a few simple adjustements would really make my
blog stand out. Please let me know where you got your theme.
Many thanks
jacalyngretz.wordpress.com
سه شنبه 2 خرداد 1396 08:14 ب.ظ
bookmarked!!, I really like your web site!
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر