تبلیغات
سرای مقالات نهج البلاغه - نقش نهج البلاغه در فقه اسلامی
یکشنبه 20 بهمن 1387

نقش نهج البلاغه در فقه اسلامی

• نوشته شده توسط: سید محمد حسن محمدی


تاکنون درباره ابعاد مختلف این کتاب عظیم سخن بسیار گفته شده، بعد عقیدتی، فلسفی، سیاسی، اخلاقی، اجتماعى و . . . ولى کمتر از بعد فقهى آن - سخن به میان آمده است و شاید این به خاطر آن بوده است که این بحثها در سطح عموم نشر مى‌شده و سخن از بعد فقهى آن باید با فقها گفته شود، و با اصطلاحات مخصوص این علم، که طبعا همگان را مفید نخواهد بود . ولى هم نهج البلاغه از این نظر غنى است و هم مى‌توان گوشه‌هایى از این بحث را آن چنان تهیه کرد که خالى از اصطلاحات پیچیده علمی، و همگان را مفید باشد . و این نوشتار به همین منظور تهیه شده است .
 

اسناد روایات نهج البلاغه:
با اینکه در نهج البلاغه جمله‌هاى فراوانى پیرامون احکام مختلف فقهى وجود دارد، جمله‌هایى راهگشا و موثر، ولى آنچه در درجه اول از نظر فقهى اهمیت دارد سند این خطبه‌ها و نامه‌ها و کلمات است که باید با ضوابط و ادله حجیت‌خبر که در علم اصول آمده است هماهنگ باشد، و بتوان در یک مسئله فقهى مربوط به حلال و حرام روى آن تکیه کرد . مگر در مسائل اخلاقی، اجتماعی، سیاسى و عقیدتى اعتبار حجیت‌خبر از نظر سند لازم نیست که تنها در مسائل فقهى روى آن تکیه مى‌شود؟
در پاسخ باید گفت: آنچه در مسائل عقیدتى در نهج البلاغه آمده همراه با استدلالات عقلى و فلسفى و قرآنى است، و باید هم چنین باشد، زیرا اصول اعتقادى تنها از طریق علم و یقین شناخته مى‌شود، نه از طریق خبر واحد و مانند آن . و این امر در مورد بسیارى از رهنمودهاى سیاسى و اجتماعى و مانند آن نیز صادق است . بنابراین، تکیه بر اسناد در این موارد چندان مطرح نیست .
در زمینه مسائل اخلاقى نیز چون اصول اخلاقى از امورى شناخته شده، و هماهنگ با فطرت است، و نقش یک رهبر اخلاقى بیشتر جایگزین کردن این اصول در روح پیروان، و ایجاد انگیزه‌هاى پذیرش، و حرکت‌به سوى آن است و نه تعلیم این اصول، لذا در این زمینه نیز مسئله سند حدیث چندان مطرح نیست‌. مخصوصا در مواردى که اصول اخلاقى از مرز واجب و حرام درمى‌گذرد و شکل «مستحب»‌ را به خود مى‌گیرد که بنابر اصل معروف «تسامح در ادله سنن»‌ در میان علماى اصول، مطلب واضحتر خواهد بود .
اما در مورد مسائل فقهى مخصوصا آنچه به احکام تعبدى واجب و حرام باز مى‌گردد چاره‌اى جز یافتن یک سند معتبر نیست، و گرنه دلالت هر اندازه قوى باشد با فقدان سند قابل اعتماد، کارى از پیش نمى‌رود . بنابراین، نقش اعتبار سند در مسائل فقهى ظاهرتر و سرنوشت‌سازتر است، هر چند این مسئله در سایر موارد نیز داراى اهمیت است‌.
براى راه یافتن به اعتبار سند یک حدیث راههاى شناخته شده‌اى در پیش است:
1 - معتبر بودن تمام رجال سند یک حدیث، مثلا اگر حدیثى را مرحوم کلینى در کتاب کافى نقل کرده و میان او و امام صادق (علیه السلام) که گوینده اصلى حدیث است، پنج نفر واسطه هستند باید تمام این پنج نفر افراد معتبر و موثق بوده باشند، که این کار معمولا با مراجعه به کتب علم رجال - که مخصوصا براى همین هدف تدوین شده - انجام مى‌گیرد و پس از مراجعه به این کتب مى‌بینیم که مثلا تمام رجال سند این حدیث افراد عادل، ثقه، معتبر و شناخته شده‌اند . اما با نهایت تاسف مرحوم سید رضى «قدس سره‌الشریف»‌ گردآورنده بزرگ «نهج البلاغه»‌ عنایتى به این امر نکرده، و اسناد این خطبه‌ها و نامه‌ها و کلمات قصار را نیاورده است، و در نتیجه نهج البلاغه به صورت احادیث مرسل درآمده است . هر چند - چنانکه خواهیم دید - طرق دیگرى براى اثبات اعتبار اسناد این اثر عظیم اسلامى در دست داریم، و شاید مرحوم سید رضى هم به همین دلیل، عنایتى به جمع اسناد آن نکرده، و یا به خاطر وجود دلایل متقن در لابه لاى عبارات نهج البلاغه خود را مستغنى از این معنى مى‌دانسته و مسائل مطروح در آن را بى‌نیاز از سند مى‌شمرده است . به هر حال این موضوع مربوط به گذشته و عصر مرحوم سیدرضى «رحمه الله علیه»‌ است .
2 - راه دیگرى که براى سند یک حدیث مورد استفاده قرار مى‌گیرد، به اصطلاح «عرضه کردن بر کتاب الله»‌ است، یعنى حدیث را با متن قرآن که اصلى‌ترین و قطعى‌ترین سند اسلامى است مقایسه مى‌کنیم اگر با آن هماهنگ بود آن را معتبر مى‌شمریم .
این روشى است که در احادیث متعددى از معصومین علیهم السلام به ما رسیده است . (1) استفاده از این روش در مورد بسیارى از احادیث نهج‌البلاغه کاملا میسر است . چرا که هماهنگى عجیبى میان محتواى نهج البلاغه و آیات قرآنى مى‌بینیم . گویى هر دو یک مطلب است‌با دو عبارت: یکى نظم و «کلام خالق»‌ و دیگرى «کلام مخلوق»‌ و هر دو در اوج فصاحت، در نهایت انسجام و بلاغت، و در کمال دقت و نظم ظرافت .
3 - راه سوم تشخیص چگونگى سند یک حدیث‌یا یک کتاب، «شهرت آن در میان اصحاب»‌ و علما و بزرگان دین است، که اگر معیار این باشد، این کتاب نفیس اسلامى در اوج شهرت در میان همه علما است، و همگى با دیده عظمت‌به آن مى‌نگرند و پیوسته در کلمات خود به مطالب مختلف آن استناد مى‌جویند و روى آن تکیه مى‌کنند، استنادى که بیانگر اعتماد آنها به این کتاب والاقدر اسلامى است .
4 - راه دیگر براى رسیدن به اعتبار سند یک حدیث‌یا یک کتاب، «علو مضمون»‌ است . مراد از «علو مضمون»‌ آن است که محتوا و مضمون حدیث‌به قدرى عالى و در سطح بالا باشد که نتوان احتمال داد از غیر معصوم صادر شده باشد و این معنى در کلمات فقهاى بزرگ درباره بعضى از روایات برجسته و عالى مضمون که ظاهرا سند معتبرى از آن در دست نیست گفته شده است .
مثلا مرحوم شیخ اعظم علامه انصارى در کتاب «رسائل»‌ در بحث‌حجیت‌خبر واحد هنگامى که به حدیث معروف امام حسن عسکرى (علیه السلام) در مورد «تقلید مذموم و تقلید مطلوب»‌ مى‌رسد، مى‌گوید این حدیث (گر چه حدیث مرسلى است، ولى آثار صدق از آن ظاهر و آشکار است، بنابراین نیاز به بررسى سند آن نیست) و فقیه بزرگ معاصر مرحوم آیه‌الله بروجردى در بحث نماز جمعه هنگامى که سخن به بعضى از فقرات دعاى صحیفه سجادیه که با مسئله نماز جمعه ارتباط دارد، رسیدند، در درسشان مى‌فرمودند گرچه صحیفه سجادیه (به عقیده بعضی) با سلسله اسنادى طبق موازین معروف رجال به دست ما نرسیده اما محتوى و مضمون آن به قدرى عالى و برجسته و والاست که صدور آن از غیر معصوم محتمل نیست . و به راستى این چنین است، چه کسى غیر از امام معصوم که علمش از اقیانوس وحى و نبوت سرچشمه گرفته توانایى دارد چنین مضامینى را در دعا به کار برد؟ مطلب در صحیفه سجادیه آنقدر بالا و شگفت‌انگیز و روح پرور و فصیح و بلیغ است که از توان انسان عادى خارج است .
همین معنى درباره محتواى نهج البلاغه به طرز عجیبى حکمفرماست زیرا بلندى فوق‌العاده مطالب، مخصوصا در خطبه‌ها، فصاحت و بلاغت‌شگفت‌انگیز عبارات، نشان مى‌دهد که از سرچشمه‌اى در کنار سرچشمه قرآن سیراب شده و از مقام ولایتى مدد گرفته که تالى تلو مقام نبوت و رسالت است . مسئله علو مضمون در نهج‌البلاغه مسئله‌اى نیست که بر کسى مخفى باشد، و هر قدر در محتواى این کتاب بیشتر تدبر شود این حقیقت آشکارتر مى‌شود مخصوصا وقتى این نکته را نیز به آن بیفزاییم که نهج البلاغه تنها در یک موضوع سخن نمى‌گوید، بلکه موضوعات آن کاملا متنوع و مختلف و تخصصى است، از مسائل باریک و دقیق توحید و معارف دینى و اسرار آفرینش گرفته تا مسائل اخلاقى و زهد و تقوى و جنگ و صلح و آئین کشورداری، و در تمام این موارد «علو مضمون»‌ کاملا مشهود است، اینجاست که به خوبى مى‌توان فهمید که این کلمات از حوصله یک انسان عادى خارج است و جز با امداد الهى میسر نیست، و همین است که انسان را در مورد نهج البلاغه و سند آن مطمئن مى‌سازد .
5 - انسجام و هماهنگى منظور یکنواختى یک حدیث مجهول السند با روایات قطعى است: اگر کسى در اسناد خطبه‌ها و نامه‌ها و کلمات قصار نهج البلاغه تردید کند حتما منظورش قضیه جزئیه است نه یک قضیه کلیه، و به تعبیر دیگر مجموع این گفته‌ها «تواتر اجمالی»‌ دارد، یعنى یقین به صدور بعضى از اینها داریم چرا که بسیارى از خطبه‌ها مشهور است و در کتب معروف دیگر کرارا نقل شده است، و هنگامى که به مجموع نهج البلاغه نگاه مى‌کنیم از هماهنگى تعبیرات‌ جمله بندیها، مفاهیم، اهداف و نتایج‌به خوبى پى مى‌بریم که همه از یک مغز جوشیده، و از یک زبان تراوش کرده است . این هماهنگى خود نیز قرینه دیگرى بر تائید اسناد این کتاب بزرگ است، چه اینکه صدور بعضى قطعى است و هماهنگى آنها با بقیه شاهد گویاى تراوش آنها از زبان امیرمومنان على (علیه السلام) است .
مسئله سنجش سبکها خود یکى از طرق کشف سرایندگان و نویسندگان است، به طورى که آگاهان به این فن هنگامى که قطعه شعرى را ببینند به خوبى درمى‌یابند که از حافظ یا سعدى یا نظامى یا فردوسى و یا مولوى است، چرا که سبک هر یک در نظم کاملا مشخص است . ابن ابى الحدید در شرح خطبه «شقشقیه»‌ از یکى از مشایخش نقل مى‌کند که وقتى سخن ابن عباس را در پایان خطبه شقشقیه شنید مى‌گوید بسیار متاسفم که شخصى کلام على (علیه السلام) را با دادن نامه‌اى به دستش، قطع کرد و نگذارد به انتها برسد . او مى‌افزاید اگر من بودم به ابن عباس مى‌گفتم چرا متاسفی؟ على (علیه السلام) همه گفتنیها را گفت و چیزى باقى نگذارد! و هنگامى که از او سوال مى‌کنند آیا این دلیل آن است که تو در خطبه شقشقیه تردید داری؟ و آن را از کلام سید رضى مى‌دانی؟ گفت هرگز، چرا که سخنان سید رضى و سبک مطالب او کاملا شناخته شده است و هیچ شباهتى با آن ندارد (بلکه کاملا شبیه کلمات على (علیه السلام) است( )2. ) اکنون که روشن شد نهج البلاغه چیزى نیست که به عنوان ارسال اسناد بتوان آن را نادیده گرفت و در مسائل فقهى از آن صرف نظر کرد، به نقش عبارات، خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات قصار در فقه اسلامى مى‌پردازیم .

آیت الله مکارم شیرازی-روزنامه رسالت-شماره 6272


نظرات() 



http://viagrawwithoutdoctor.com/
سه شنبه 8 مرداد 1398 02:05 ق.ظ

You made your point.
canada online pharmacies for men trusted pharmacy canada drugs for sale in uk online pharmacies of canada canadian online pharmacies legitimate canadian online pharmacies is trust pharmacy in canada legitimate canadian pharmaceuticals nafta canadian online pharmacies legitimate drugs for sale usa
http://tangeomi.strikingly.com/
دوشنبه 3 تیر 1398 07:20 ق.ظ

You stated this really well!
tadalafilo how to buy cialis online usa cialis super acti dosagem ideal cialis estudios de cialis genricos how much does a cialis cost acquisto online cialis generic cialis tadalafil cialis lowest price cialis usa cost
http://beamesa.strikingly.com/
یکشنبه 2 تیر 1398 03:22 ب.ظ

Seriously many of fantastic information!
cialis canada on line buy cialis cheap 10 mg cialis generic tadalafil buy canadian discount cialis tadalafil cialis 20 mg best price cialis qualitat buy name brand cialis on line generico cialis mexico cilas
http://vyaburhou.strikingly.com/
یکشنبه 2 تیر 1398 12:47 ق.ظ

Tips well considered.!
cialis for sale south africa cialis 20mg preis cf the best site cialis tablets if a woman takes a mans cialis tadalafil 5mg cialis professional from usa click here to buy cialis buy brand cialis cheap acheter du cialis a geneve cialis sicuro in linea
Cialis generic
شنبه 1 تیر 1398 07:49 ق.ظ

You mentioned that wonderfully!
cialis generique generic cialis in vietnam walgreens price for cialis prices on cialis 10 mg cialis price thailand cialis online deutschland order cialis from india generic cialis 20mg uk wow cialis 20 cialis 200 dollar savings card
http://dantpesquatt.strikingly.com/
جمعه 31 خرداد 1398 03:37 ب.ظ

Very good data. Thanks a lot!
cialis 200 dollar savings card cialis online deutschland cialis dosage recommendations cialis flussig cialis side effects dangers cialis tablets australia cialis kaufen cialis generic cialis manufacturer coupon cialis mit grapefruitsaft
cialis without a prescription usa
پنجشنبه 30 خرداد 1398 11:41 ب.ظ

Thank you! I enjoy this.
cialis kamagra levitra cialis price in bangalore cialis 5 effetti collaterali only now cialis 20 mg tadalafil 10 mg cialis italia gratis buy cialis online buy cialis online legal generic cialis pill online cuanto cuesta cialis yaho
http://dleginib.strikingly.com/
پنجشنبه 30 خرداد 1398 04:22 ق.ظ

Fantastic stuff, Kudos.
low cost cialis 20mg trusted tabled cialis softabs rezeptfrei cialis apotheke cialis dose 30mg buy cialis sample pack enter site 20 mg cialis cost cialis canada on line cialis professional from usa cialis kaufen wo generic cialis soft gels
purchase cialis online without prescription
چهارشنبه 29 خرداد 1398 12:41 ب.ظ

Effectively voiced really. !
cialis e hiv buy cialis online nz cialis farmacias guadalajara venta de cialis canada cialis uk next day cialis alternative generic cialis in vietnam cheap cialis we recommend cheapest cialis best generic drugs cialis
http://nesnili.strikingly.com/
سه شنبه 28 خرداد 1398 08:12 ب.ظ

You said it adequately..
cost of cialis per pill cialis qualitat tadalafil tablets cialis 30 day sample cialis 20mg cialis generika buy cheap cialis in uk cialis sale online buy generic cialis cialis patentablauf in deutschland
cialis back pain
دوشنبه 27 خرداد 1398 07:19 ق.ظ

Fantastic stuff. Thanks.
rezeptfrei cialis apotheke cialis prezzo in linea basso dose size of cialis cialis para que sirve cost of cialis per pill cialis dosage amounts american pharmacy cialis side effects for cialis bulk cialis cialis sale online
where cheapest cialis
یکشنبه 26 خرداد 1398 06:00 ب.ظ

Wow many of awesome material!
cialis generisches kanada compare prices cialis uk cialis super acti tadalafilo canada discount drugs cialis order cialis from india brand cialis nl rx cialis para comprar cialis online napol pastillas cialis y alcoho
buy brand cialis online no prescription
یکشنبه 26 خرداد 1398 03:22 ق.ظ

You said it perfectly..
cialis for daily use cialis prices generic cialis at the pharmacy cipla cialis online cialis patent expiration cialis generico lilly preis cialis 20mg schweiz generic cialis cialis manufacturer coupon interactions for cialis
pastillas cialis y alcoho
جمعه 24 خرداد 1398 11:20 ب.ظ

You actually expressed that effectively.
ou acheter du cialis pas cher buy cialis sample pack warnings for cialis we like it cialis soft gel best generic drugs cialis venta cialis en espaa cialis generico en mexico cialis lilly tadalafi click here take cialis tadalafil 20 mg
http://imrieprov.strikingly.com/
پنجشنبه 23 خرداد 1398 06:39 ب.ظ

Many thanks, Great information!
cialis per paypa cialis prices in england cialis tadalafil online cialis pills price each cialis generika in deutschland kaufen cialis cipla best buy cialis daily dose generic cialis generic cialis tadalafil online cialis 5 mg buy
buy cialis canada pharmacy
پنجشنبه 23 خرداد 1398 05:22 ق.ظ

You said it perfectly!
generic cialis tadalafil are there generic cialis cialis 5 mg click here cialis daily uk safe dosage for cialis side effects for cialis costo in farmacia cialis we choice cialis pfizer india cialis purchasing cialis authentique suisse
http://foriwer.strikingly.com/
چهارشنبه 22 خرداد 1398 03:22 ب.ظ

Many thanks, Numerous information.

cialis 30 day trial coupon free generic cialis cialis generic cialis sale online acquisto online cialis cialis cost interactions for cialis cialis kaufen bankberweisung cialis online nederland cialis 200 dollar savings card
http://cialisvie.com/
دوشنبه 20 خرداد 1398 08:24 ق.ظ

You actually revealed it wonderfully.
generic cialis review uk cialis 5 mg effetti collateral cialis for sale in europa buy cialis cialis wir preise tarif cialis france india cialis 100mg cost fast cialis online cialis generico milano cialis 200 dollar savings card
http://cialisvie.com/
جمعه 17 خرداد 1398 09:06 ب.ظ

You explained it adequately!
cialis prezzo in linea basso cialis purchasing dosagem ideal cialis low dose cialis blood pressure cialis coupons printable cialis kamagra levitra only now cialis for sale in us cialis prezzo al pubblico prix cialis once a da cialis generic tadalafil buy
http://canadianpharmacyes.com/
چهارشنبه 21 فروردین 1398 05:41 ب.ظ

Whoa a good deal of amazing facts!
northwest pharmacies in canada trust pharmacy canada canadian government approved pharmacies trust pharmacy canada reviews online pharmacies in usa buy vistagra usa buy viagrow canadian medications pharmacy pharmacy times canada medications information
Buy cialis online
جمعه 16 آذر 1397 01:46 ق.ظ

Fantastic knowledge. Thanks a lot.
cialis kaufen bankberweisung cialis y deporte preis cialis 20mg schweiz dosagem ideal cialis look here cialis order on line only now cialis 20 mg cialis y deporte acquistare cialis internet comprar cialis 10 espa241a generic cialis 20mg tablets
Cialis 20 mg
پنجشنبه 15 آذر 1397 06:20 ق.ظ

With thanks, Quite a lot of posts!

cialis 5 mg buy cialis professional from usa deutschland cialis online cialis manufacturer coupon import cialis we recommend cialis best buy cialis 5 mg para diabeticos cheap cialis 200 cialis coupon tadalafil tablets
Generic cialis
چهارشنبه 14 آذر 1397 11:56 ق.ظ

You revealed it well.
cialis per paypa generic cialis pro cialis dosage recommendations buying cialis in colombia cialis 5mg billiger cialis sans ordonnance buying cialis overnight cialis reviews opinioni cialis generico cialis 5 mg funziona
Cialis pills
چهارشنبه 14 آذر 1397 12:29 ق.ظ

You made your stand extremely clearly!!
cialis prezzo di mercato cialis daily reviews cialis australian price buy cialis online legal usa cialis online venta de cialis canada cost of cialis cvs cialis for sale in europa does cialis cause gout cialis uk next day
buy cialis pills
سه شنبه 13 آذر 1397 01:30 ب.ظ

Excellent information. Regards!
tadalafil tablets we like it cialis price usa cialis online tadalafil tadalafil 20 mg cialis official site cialis per paypa american pharmacy cialis canada discount drugs cialis import cialis
buy cialis online cheap
سه شنبه 13 آذر 1397 02:03 ق.ظ

Regards, I enjoy it!
cialis alternative sublingual cialis online cialis purchasing click here take cialis import cialis cialis without a doctor's prescription discount cialis cialis dosage amounts cialis rckenschmerzen 200 cialis coupon
Cialis prices
دوشنبه 12 آذر 1397 01:00 ب.ظ

Many thanks. An abundance of info!

cialis e hiv generic cialis tadalafil cialis generico en mexico how does cialis work we choice cialis uk viagra cialis levitra ou trouver cialis sur le net cialis 30 day trial coupon cialis online cialis cost
buy generic cialis pills
دوشنبه 12 آذر 1397 01:44 ق.ظ

Awesome stuff. Thank you!
best generic drugs cialis cialis 20mg generic cialis with dapoxetine cialis for sale south africa cialis reviews acheter du cialis a geneve usa cialis online cialis generic availability female cialis no prescription cialis efficacit
Cialis online
یکشنبه 11 آذر 1397 12:39 ب.ظ

Amazing many of beneficial information!
cialis super kamagra how to buy cialis online usa cialis generika in deutschland kaufen cialis kamagra levitra cialis tadalafil get cheap cialis cialis free trial enter site natural cialis cialis generika cialis generico lilly
Cialis prices
یکشنبه 11 آذر 1397 01:32 ق.ظ

Wow tons of very good tips!
cialis online nederland cialis generico cialis 5 mg effetti collateral when can i take another cialis does cialis cause gout cuanto cuesta cialis yaho cost of cialis per pill generic cialis pro viagra cialis levitra dosagem ideal cialis
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نمایش نظرات 1 تا 30