تبلیغات
سرای مقالات نهج البلاغه - گسترة موضوعات و دسته بندی های موضوعی نهج البلاغه
یکشنبه 20 بهمن 1387

گسترة موضوعات و دسته بندی های موضوعی نهج البلاغه

• نوشته شده توسط: سید محمد حسن محمدی



گستردگی موضوعات نهج البلاغه

علاوه بر فصاحت و بلاغت و زیبایی لفظی و آرایش هنری بی نظیر در نهج البلاغه ، معانی ژرف و مفاهیم والای نهج البلاغه است كه به این كتاب بی‎نظیر به درازای تاریخ، جاودانگی بخشیده است؛ مفاهیم عمیقی كه با فطرت انسان گره خورده و از سرچشمة وحی مایه گرفته و از آبشار كلام علی ـ علیه السّلام ـ در بستر زمان، بر پهن دشت زندگی انسان‎ها جریان یافته است. نهج البلاغه كتاب زندگی، كتاب چگونه زیستن، كتاب چگونه اندیشیدن، كتاب چگونه پرستیدن است، كتاب چگونه در پیچ و خم‎های زندگی با مشكلات دست و پنجه نرم كردن است. كتاب مكتبی حركت كردن و ارزشی حكومت كردن است. نهج البلاغه، كتاب زهد است، كتاب عشق است، كتاب جنگ است، كتاب پرستش است، كتاب حكمت و فلسفه است، كتاب سیاست و حكومت است، كتاب چگونه استفاده كردن از نعمت‎های دنیا برای زندگی جاودان آخرت است... .
به تعبیر استاد فرزانه مرحوم شهید مطهری:
از امتیازات برجستة سخنان امیرالمؤمنین ـ علیه السّلام ـ ـ كه به نام «نهج البلاغه» امروز در دست ماست ـ این است كه محدود به زمینة خاصی نیست. علی ـ علیه السّلام ـ ـ به تعبیر خودش ـ تنها در یك میدان اسب نتاخته است؛ در میدان‎های گوناگون ـ كه احیاناً بعضی با بعضی متضاد است ـ تكاور بیان را به جولان در آورده است. نهج البلاغه شاهكار است امّا نه تنها در یك زمینه، مثلاً موعظه یا حماسه، یا فرضاً عشق و غزل، یا مدح و هجا و غیره، بلكه در زمینه‎های گوناگون. علی ـ علیه السّلام ـ سخن را برای خود سخن و اظهار سخن‎وری ایراد نكرده است، سخن برای او وسیله بوده نه هدف؛ او نمی‎خواسته است به این وسیله یك اثر هنری و یك شاهكار ادبی ازخود باقی بگذارد. بالاتر اینكه سخنش كلیّت دارد و محدود به زمان و مكان و افراد معینی نیست، مخاطب او انسان است و به همین جهت نه مرز می‎شناسد و نه زمان.[1]
مرحوم سید رضی گردآورنده نهج البلاغه نیز در مقدمة خویش بر این كتاب به ابعاد گوناگون سخنان امام ـ علیه السّلام ـ اشاره دارد آنجا كه می‎نویسد: و از فضیلت‎های شگفت‎آور ـ كه علی ـ علیه السّلام ـ بدان ممتاز است و در آن بی‎انباز ـ این است كه اگر كسی در گفتار او بنگرد كه در پارسایی وموعظت است و در بازداشتن از دنیا و پرداختن به آخرت وبدان ننگرد كه این فقره‎ها گفته كسی است كه صاحب قدری است والا، و فرمانی است روا، گردن‎ها در طاعتش خم، و حكمش بر همه مسلّم؛ بی‎هیچ گمان آن را سخن زاهدی داند گوشه‎نشین، وعابدی خلوت گزین، در به روی خود بسته، در گوشة خانه‎ای به عزلت نشسته، یا ازشهر و مردمش بریده و در دل كوهی خزیده، كه جز نَفَس خود آوازی نشنود، و جز پیكر خودش كسی را نبیند؛ و هرگز نپذیرد كه این عبارت‎ها گفتة رزم‎آوری است كه با تیغ آهیخته در میدان ستیزد و با دلیران در آویزد، سرها بیندازد و تنها به خاك و خون آمیزد و از كارزار باز گردد در حالی كه از شمشیر او خون روان است، خونی كه از دل كشتگان است، با این همه در چنین حالی او پیشوای از دنیا گذشتگان است و قدوة برگزیدگان.
این فضیلت‎های شگفت‎انگیز و این ویژگی‎های ظرافت‎خیز، تنها در او گرد‌ آمده است كه صفت‎های ضد یكدگر را در خود فراهم آورده و ناسازواران را با هم سازواری داده.[2]

دسته‎بندی‎های موضوعی نهج البلاغه

برپایه آنچه گفته شد، نهج البلاغه از موضوعات مختلف و میدان‎های متفاوتی سخن به میان آورده است، كه در تقسیم‎بندی موضوعی مطالب آن، تاكنون كتاب‎های گوناگونی به رشتة تألیف در آمده است. ما برای آشنایی اجمالی خوانندگان گرامی، نمونه‎هایی از آن را به اختصار می‎آوریم .
استاد شهید مرحوم مطهری در كتاب سیری در نهج البلاغه خویش دربارة تقسیم بندی كلمات نهج البلاغه می‎نویسد:-
مباحث نهج البلاغه ـ كه هر كدام شایستة بحث و مقایسه است ـ به قرار ذیل است:
1. الهیّات و ماوراء الطبیعه؛ 2. سلوك و عبادت؛ 3. حكومت وعدالت؛ 4. اهل بیت و خلافت؛ 5. موعظه و حكمت؛ 6. دنیا و دنیاپرستی؛ 7. حماسه و شجاعت؛ 8. ملاحم و مغیبات؛ 9. دعا و مناجات؛ 10. شكایت و انتقاد از مردم زمان؛ 11. اصول اجتماعی؛ 12. اسلام و قرآن؛ 13. اخلاق و تهذیب نفس؛ 14. شخصیّت‎ها، و یك سلسله مباحث دیگر.[3]
آن گاه استاد در ضمن مباحث، به توضیح هر یك از موضوعات فوق به اجمال و اختصار می‎پردازند.
- استاد مرحوم دكتر سید جواد مصطفوی نیز در كتاب «پرتوی از نهج البلاغه» در مورد تقسیم بندی موضوعی نهج البلاغه می‎نویسد:
موضوعات نهج البلاغه از لحاظ اهمیت به سه دسته تقسیم می‎شوند:
دسته اوّل: مطالبی كه زیاد تكرار شده و با مضامین و عبارت مختلف آمده و در درجة اوّل اهمیت است.
دسته دوم: مطالبی كه كمتر تكرار شده و از نظر امیر المؤمنین ـ علیه السّلام ـ در درجة دوم اهمیت است.
دسته سوم: متفرقات و مطالبی كه تكرار نشده و حضرت روی آنها تكیه نكرده و فقط به صورت اشاره بیان فرموده‎اند؛ مانند علم نجوم و...
دستة سوم حدود پنج درصد نهج البلاغه را تشكیل می‎دهد و نود و پنج درصد دیگر مربوط به دو دستة دیگر است.
دستة اوّل شامل ده موضوع است: 1. خداشناسی، صفات جلال و جمال؛ 2. نظم جهان و وظیفة انسان در این جهان؛ 3. پیامبر اسلام و اهمیت رهبری او؛ 4. جهاد در راه خدا؛ 5. سیمای علی در نهج البلاغه؛ 6. نقش قرآن در رهبری امت اسلام؛ 7. حكومت در اسلام، وظایف حاكم و مردم؛ 8. حق و عدالت؛ 9. تقوا و پرهیزكاری؛ 10. بیت المال و خزانة كشور اسلامی.
دستة دوم: در نهج البلاغه كمتر تكرار شده و شامل دوازده موضوع است: 1. معاصرین حضرت اعم از نیك و بد؛ 2. دربارة علم و دانش؛ 3. عبادات، فروع دین؛ 4. موقعیت زن؛ 5. اهمیت وحدت كلمه و زیان اختلاف؛ 6. خصلت‎های ناپسند، عجب، تكبر و...؛ 7. اسلام و خصوصیات دین؛ 8. ملاحم و مغیبات؛ 9. صبر و بردباری؛ 10. اصلاح ذات البین؛ 11. همسایگان و حقوق آنان؛ 12. دستگیری از ایتام و فقرا.[4]
آن گاه ایشان در نوع تقسیم بندی موضوعی می‎نویسند:
روش دیگر این است كه یكی از موضوعاتی را كه تقریباً شامل همة آن بیست و سه موضوع باشد انتخاب كنیم و آن موضوع «ویژگی‎‏های حكومت علی ـ علیه السّلام ـ» است. چون نود و هشت درصد خطبه‎ها (و نامه‎ها) در زمان حكومت آن حضرت صادر شده و كلمات قصار را هم نمی‎دانیم چون مدركی نداریم كه چه وقت صادر شده. بنابراین، این موضوع تقریباً همة نهج البلاغه را پوشش می‎دهد و موضوعی بسیار با اهمیت است؛ زیرا حكومت آن حضرت با اینكه چهار سال و نه ماه بیشتر طول نكشید حكومت نمونة اسلامی و حقّ و عدل بود و در تاریخ زندگی بشر و در میان حاكمان و والیان دیگر بی‎نظیر بود. ویژگی‎هایی داشت كه در سایر حكومت‎ها نبوده است. این خصوصیات دوازده تاست كه بدین شرح است: اوّل: آنكه حضرت همواره خدا را در نظر داشت؛ دوّم:‌ با آزادی كامل و رأی صد در صد مردم انتخاب شد...؛ سوم: به كلیة مسایل جامعه و امور جزئی و كلّی مردم رسیدگی می‎كرد... چهارم: به مردم آزادی می‎داد و آنها را به كاری مجبور نمی‎كرد، پنجم: با صداقت و صریح اللهجه بود و از شیّادی و دغل‎كاری و دسیسه‎بازی بر حذر بود؛ ششم: زندگی ساده‎ای داشت و مانند فقیرترین افراد جامعه زندگی می‎كرد؛ هفتم: حكومت كردن برای او وسیله بود نه هدف؛ هدف او اعلای كلمة حق و پیشرفت اسلام بود؛ هشتم: عدالت را در حد بسیار بالا رعایت می‎كرد؛ نهم: در تقسیم بیت المال مساوات را رعایت می‎كرد؛ دهم: سنت پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ را ملاك عمل خویش قرار داده بود و پیروی از آن را موجب سعادت می‎دانست؛ یازدهم: اتلاف وقت نمی‎كرد و از لحظات عمرش به نفع مسلمین استفاده می‎فرمود؛ دوازدهم: برای رضای خدا می‎جنگید و هدف توسعه طلبی و افزون خواهی و استعمار و استثمار و خونریزی نداشت، و جنگ‎های آن حضرت ـ كه اكثر عمر حكومتش را در جنگ گذرانید ـ در این بخش قابل بررسی است. اینها ابعاد مختلف حكومت علی ـ علیه السّلام ـ است كه در گفتار بعد به توضیح آن خواهیم پرداخت.»[5]
- شیخ ثروت منصور هیكل مصری در كتاب خود «هدی و نور من كلام امیر المؤمنین ـ علیه السّلام ـ» سخنان آن حضرت را در هفت موضوع گردآوری كرده است، بدین ترتیب:
1. شناسایی خدا؛ 2. توصیف آفریده‎های زمین و آسمان؛ 3. بعثت پیامبران؛ 4. جلوگیری از بدعت‎ها و یاد مرگ؛ 5. نكوهش اهل تكبر؛ 6. تلاش برای دنیا نه دلبستگی به آن؛ 7. كلماتی كه به صورت شعر و نثر در زمینه‎های سفارش و اندرز و دعا و مناجات از آن حضرت به جای مانده است.[6]
دسته‎بندی استاد لبیب بیضون:
استاد لبیب بیضون نیز در كتاب ارزشمند خود «تصنیف نهج البلاغه» در ابتدا كلّ نهج البلاغه را در ده باب دسته‎بندی می‎كند، آن گاه با تفكیك سخنان آن حضرت از یكدیگر این ده باب را به 430 فصل و مبحث می‎رساند و هر بخش از كلام آن حضرت را درجای خود قرار می‎دهد. ایشان در مقدمة كوتاه خود بر این كتاب می‎نویسند:
به راستی چه دشوار است كتابی همانند نهج البلاغه را ـ كه در آن انبوهی از مفاهیم و معانی و دریایی از افكار وجود دارد ـ بتوان در ابواب و فصول و مباحثی جای داد... و من نهج البلاغه را در ده باب اساسی بدین گونه جای دادم:
1. اصول دین (عقاید)؛ 2. فروع دین (عبادات و معاملات)؛ 3. پیشوایی و پیشوایان؛ 4. سیرة امام علی بن ابی طالب ـ علیه السّلام ـ ؛ 5. حوادثی كه در خلافت امام علی ـ علیه السّلام ـ به وقوع پیوست؛ 6. سیاست كشورداری؛ 7. شؤون اجتماعی؛ 8. انسان و ابعاد مختلف آن؛ 9. اندرزها و راهنمایی‎ها؛ 10.فهرستی از اخلاقیات پسندیده و خصلت‎های نكوهیده.
آن گاه هر یك از این ابواب را به چند فصل و هر فصلی را به چند مبحث تقسیم كردم كه تعداد این مباحث به 430 می‎رسد.
سپس ایشان به عنوان مثال در باب اوّل، اصول دین را به نه فصل زیر تقسیم‎بندی می‎كنند: فصل اوّل: توحید و شناخت خدا؛ فصل دوم: پرستش برای خدا؛ فصل سوم: آفرینش و آفریدگان؛ فصل چهارم: عدل الهی و تكلیف؛ فصل پنجم: قضا و قدر؛ فصل ششم: نبوت و انبیا؛ فصل هفتم: قرآن و سنت؛ فصل هشتم: اسلام و ایمان؛ فصل نهم: معاد و حساب.[7]

دسته‎بندی موضوعی به گونه‎ای دیگر

البته به نظر نگارنده دسته‎بندی موضوعی دیگری را در مورد مجموعة سخنان آن حضرت به ویژه نهج البلاغه می‎توان مورد توجه قرار داد، بدون اینكه مجبور باشیم كلمات ‌آن حضرت را مگر در حد ضرورت قطعه قطعه كنیم. در این دسته‎بندی روح كلی حاكم بر كلام امام ـ علیه السّلام ـ ملاك تقسیم‎بندی قرار می‎گیرد، بدین صورت كه بیش از دو سوم از سخنان امام ـ علیه السّلام ـ مربوط به دوران حكومت آن حضرت و مشكلاتی است كه در برخورد با جریانات انحرافی با آن مواجه بودند. این بخش را می‎توان بدین شكل دسته‎بندی كرد:
1. موضوع «متقین»: حكومت عدالت خواهانة آن حضرت، شیوه‎ها و اسلوب حكومت بر پایة آرمان‎ها و ارزش‎های الهی، خطابه‎هایی كه حضرت در این رابطه القا فرمودند، دستور العمل‎ها و نامه‎های وی به استانداران و كارگزارانشان در بیان آداب چگونگی معاشرت با مردم. كه همة این عناوین ـ بدون اینكه خطبه‎ها و نامه‎ها قطعه قطعه شود ـ تحت عنوان متّقین آورده می‎شود.
2. موضوع «غاصبین»: دوران بیست و پنج سالة سكوت و خانه‎نشینی آن حضرت، سخنان مربوط به ماجرای سقیفه، موضع‎گیری‎های آن حضرت در زمان حكومت عمر و ابوبكر، جریان شورای شش نفره و مواضع آن حضرت در زمان خلافت عثمان و سخنانی كه از آن حضرت در نهج البلاغه و جاهای دیگر در این ارتباط آمده است.
3. موضوع «ناكثین»: سخنان و نامه‎های حضرت در این زمینه و در مورد جنگ جمل و پی‎آمدهای آن.
4. موضوع «قاسطین»: افشاگری و روشنگری‎های آن حضرت در مورد معاویه و حزب مرموز اموی و نفوذ آنان در دستگاه خلافت اسلامی، و نامه‎های مكرر آن حضرت به معاویه، جنگ صفین و پی‎آمدهای آن.
5. موضوع «مارقین»: جریان خوارج و چگونگی شكل گیری آنان، روشنگری‎ها و سخنان آن حضرت در مذاكرات و گفتگو با آنان، شعارها و عملكرد خوارج واصول برخورد با تفكر، شعارها و عملكرد آنان؛ جنگ نهروان و پی‎آمدهای آن.
6. موضوع «ساكتین»: افرادی كه خود را از صحنه‎های سیاسی ـ اجتماعی بركنار می‎دانستند و به علی و معاویه كاری نداشتند و ورود در این مسائل را فتنه می‎دیدند؛ ریشه‎یابی این تفكر و سخنان آن حضرت در مورد این جریان.
علاوه بر این شش موضوع، سایر سخنان و نامه‎ها و كلمات كوتاه آن حضرت را می‎توان در موضوعات زیر جای داد:
7. اصول دین و عقاید: سخنان مربوط به ذات ربوبی خداوند متعال و صفات جلال و جمال او، آفرینش جهان و موجودات، جایگاه فرشتگان، عالم پس از مرگ، قیامت، داستان پیامبران و... .
8. مواعظ و اخلاق: نكوهش دنیا و دنیا خواهی و مقام پرستی، نكوهش خصلت‎های ناپسند، نظیر بخل، حسد، تكبر و...، توجه دادن انسان‎ها به ابعاد معنوی و فلسفه وجودی و مبدأ پیدایش خویش و اندرزهای مربوط به حكمت عملی در زندگی.
9. اشعار، ادعیه و مناجات‎های كوتاه و بلند آن حضرت.
10. روایات فقهی و فلسفة احكام: سخنان مربوط به نماز، روزه، حج و... و قضاوت‎های آن حضرت.
11. ملاحم و مغیبات: پیش‎بینی‎ها و پیشگویی‎های آن حضرت در مورد حوادث و مشكلات پس از خود، بشارت به آمدن حضرت مهدی(عج) و... .
این شیوه تقسیم‎بندی برای پژوهش در نهج البلاغه و تدریس موضوعی آن بسیار راهگشا خواهد بود. از سوی دیگر، چون غرض مرحوم سید رضی در گردآوری نهج البلاغه ـ همان طور كه خود نیز در مقدمة نهج البلاغه یادآور می‎شود ـ[8] تنها گردآوری سخنان آن حضرت در سه محور «خطبه‎ها»، «وصایا و نامه‎ها» و «كلمات قصار» آن حضرت بوده و ترتیب دیگری را رعایت نكرده‎اند لذا كسی كه برای مطالعه، نهج البلاغه را می‎گشاید و از ابتدا شروع به خواندن می‎كند، با موضوعات بسیار پراكنده‎ای روبه رو می‎شود و در هر خطبه مسألة جدیدی را می‎یابد. و با تنظیم موضوعی سخنان آن حضرت با توجه به روح حاكم بر كلام بدون تقطیع آن، تا حدودی این مشكل را می‎توان برطرف نمود.[9]

پی نوشت

[1] . سیری در نهج البلاغه، ص 31.
[2] . نهج البلاغه، از مقدمة شریف رضی.
[3] . مرتضی مطهری، همان، ص 31.
[4] . پرتوی از نهج البلاغه، ص 14 با تلخیص.
[5] . همان، ص 15 ـ 18. ایشان در پنج مقالة بعدی خود ـ كه پیاده شدة چند جلسه درس ایشان بوده است ـ یعنی تا صفحة 134 به توضیح این ویژگی‎ها پرداخته‎اند.
[6] . ر.ك: نهج البلاغه و گردآورندة آن، انتشارات بنیاد نهج البلاغه، 182.
[7] . ر.ك: لبیب بیضون، تصنیف نهج البلاغه، چاپ دوم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1408 ق.
[8] . مرحوم سید رضی در مقدمة نهج البلاغه می‎نویسد: ... به توفیق خدا به كار پرداختم و نخست خطبه‎های اعجاب انگیز، پس نامه‎های دلاویز، سپس سخنان كوتاه حكمت‎آمیز را فراهم ساختم، و برای هر یك بابی گشودم و در هر باب برگ‎هایی افزودم تا آنچه اكنون در نظرم نیاید و در آبنده به دست آید در آن جای دهم... .
[9] . نگارنده به هنگام تدریس نهج البلاغه از این دسته‎بندی بسیار سود برده است. و دانش پژوه با پی‎گیری حوادث و مسائل پیرامون سخن امام ـ علیه السّلام ـ و دنبال نمودن خطبه‎ها و نامه‎ها و كلمات قصار به صورت یك رشتة به هم پیوسته، به خوبی می‎تواند از آن بهره‎مند شود و آن را در ذهن خود جای دهد.
یك مبحث از مباحث فوق، یعنی موضوع «مارقین» كه بر پایة «چهل» سخن از بیانات امام ـ علیه السّلام ـ ، از نهج البلاغه و غیر نهج البلاغه تنظیم شده و حوادث تاریخی و توضیحات مربوط به آن ذیل هر سخن آمده، تحت عنوان «خارجیگری» به چاپ رسیده است، امیدوارم سایر موضوعات نیز با توفیق خداوند متعال در اختیار علاقه‎مندان قرار گیرد.

محمود صلواتی -سایت اندیشه قم


نظرات() 



Viagra great britain
چهارشنبه 5 اردیبهشت 1397 04:27 ق.ظ

You said it perfectly.!
get a prescription online for viagra cheap generic viagra online pharmacy buy real viagra online generic viagra buy online viagra no prescription buy viagra online without prescription uk where can i buy sildenafil online pharmacy viagra buy sildenafil online cheap viagra online pharmacy viagra buy viagra
Cialis 20 mg
شنبه 4 فروردین 1397 03:37 ب.ظ

You have made the point!
cialis tablets australia buy cialis sample pack weblink price cialis cialis uk next day only best offers 100mg cialis cialis savings card cialis 5 mg scheda tecnica cialis 10 doctissimo cialis online canadian cialis
Adrianna
دوشنبه 9 مرداد 1396 10:09 ب.ظ
I know this if off topic but I'm looking into starting my own blog and was curious what all is required to get set up?

I'm assuming having a blog like yours would cost a pretty penny?
I'm not very internet savvy so I'm not 100% sure. Any suggestions or advice would be greatly
appreciated. Appreciate it
foot pain causes
دوشنبه 5 تیر 1396 10:10 ق.ظ
My brother recommended I would possibly like this blog.
He was once totally right. This post actually made my day.
You can not consider just how a lot time I had spent for
this info! Thank you!
http://kandimcmikle.exteen.com
دوشنبه 1 خرداد 1396 09:14 ب.ظ
Hello there! This blog post couldn't be written any better!
Looking through this article reminds me of my previous roommate!
He constantly kept talking about this. I will send this article to him.

Fairly certain he will have a great read. Many thanks for sharing!
Dorcas
دوشنبه 25 اردیبهشت 1396 07:20 ق.ظ
You can definitely see your expertise within the article you write.
The sector hopes for even more passionate writers such as you who are not afraid to say how
they believe. Always go after your heart.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر