تبلیغات
سرای مقالات نهج البلاغه - جامعیت و علم بی كران در نهج البلاغه‎
یکشنبه 20 بهمن 1387

جامعیت و علم بی كران در نهج البلاغه‎

• نوشته شده توسط: سید محمد حسن محمدی



نهج البلاغه كتابی است كه برخلاف سایر كتب روایی و حدیثی، پای را از دایره معتقدان به تشیع و بلكه دین اسلام، فراتر نهاده و بسیاری از دانشمندان سایر ادیان و مكاتب را به خود جذب كرده است.[1] دكتر طه حسین مصری فقط وحی و كلام خدا را بالاتر از سخن حضرت قرار می‎دهد و به قول ابن ابی الحدید معتزلی نیز سزاوار است تمام سخن شناسان عرب در برابر كلمات امام ـ علیه‎السلام ـ سجده كنند.
به نظر می‎رسد یكی از عوامل تأثیر‎گذار در این زمینه، گستردگی و عمومیت مباحثی باشد كه در خطبه‎ها و نامه‎ها و نیز كلمات قصار، مورد اشاره امیرالمؤمنین علی ـ علیه‎السلام ـ قرار گرفته است.
عناوین و موضوعات مطرح شده این كتاب آن چنان گسترده و متنوع است كه به سختی می‎توان همه آن‎ها را در چند بخش كلی قرار داد. شهید مطهری عناوین كلی این كتاب شریف را در 14 موضوع كلی دسته بندی كرده است. البته ایشان در صدد ارائه تحقیقی جامع در این زمینه نبوده‎اند. به علاوه كه عناوین مورد نظر ایشان بیش از حد كلی هستند، مثل الهیات و ماوراء الطبیعه یا موعظه و حكمت، و یا اسلام و قرآن، كه بدون تردید قابل تفكیك به عناوینی بسیار جزئی‎تر می‎باشند.[2] ولی دانشمندان دیگری كه تلاشی در این مسیر داشته‎اند، موضوعات را به نحو دیگری شكل داده‎اند. مثلاً كتاب «الدلیل علی موضوعات نهج البلاغه» در تحت هفت عنوان كلی 132 موضوع، و كتاب «المعجم الموضوعی لنهج البلاغه» 604 موضوع را در 22باب برشمرده‎اند. در كتاب «تصنیف نهج البلاغه» نوشته لبیب بیضون موضوعات كتاب تحت 376 عنوان گرد آمده‎اند.[3] علامه تستری در كتاب سترگ «بهج الصباغه» 67 عنوان ذكر كرده است. كتاب «الهادی» دارای 625 موضوع است و برخی از محققین نیز معارف این كتاب را در 300 موضوع اساسی تنظیم كرده‎اند.[4] دكتر صبحی صالح محقق لبنانی نیز در پایان نهج البلاغه، حدود 245 موضوع را به عنوان موضوعات عامه دسته‎بندی كرده است، به علاوه كه عناوین مربوط به مسائل شرعی و اعتقادی و مسائل اجتماعی و مطالب فلسفی و كلامی را نیز از هم تفكیك و دسته‎بندی كرده است.[5] در پایان ترجمه محمد دشتی از نهج البلاغه نیز فهرستی موضوعی با بیش از 1400 عنوان كلی آمده[6] و در مقدمه همین كتاب نیز، به كتاب «فرهنگ معارف نهج البلاغه» اشاره شده كه حاوی پانزده هزار عنوان كلی و جزئی است.[7]
نگاهی به كتاب‎های منفرد و تك‎نگاری‎ها نیز در این مورد می‎تواند نماینده تنوع موضوعی این كتاب بزرگ باشد؛ حكمت نظری و عملی، الهیات، دنیا، جاهلیت، جهاد، خوارج، جامعه، حكومت اسلامی، صفات جمال و جلال خدا، زن، امامت، سیمای قرآن، نظرات سیاسی، شهادت، مثل‎ها، و ... عناوین برخی از كتاب‎هایی هستند كه محور تحقیق در همه آن‎ها نهج البلاغه بوده است.[8]
این نوع از اختلاف نظرها و ناتوانی از ارائه یك دسته‎بندی جامع و همه پسند، خود گواه این است كه معارف مطرح شده در نهج البلاغه بسیار گسترده‎تر از آن است كه بتوان آن‎ها را در گروه‎بندی‎ها معمولی علمی جای داد.
با نگاهی گذرا به عناوین خطبه‎ها و نامه‎ها و نیز كلمات قصار حضرت نیز می‎توان به وسعت دایره علوم و معارف این كتاب راهی گشود.
به عنوان مثال در خطبه اول نهج البلاغه می‎توان این عناوین را مشاهده نمود؛ توحید و ذات و صفات الهی، كه حاوی بلندترین معارف فلسفی و توحیدی است، كیفیت آفرینش جهان هستی، معارفی درباره فرشتگان، داستان خلقت آدم ـ علیه‎السلام ـ، فلسفه بعثت انبیاء، خصوصیات پیامبر اسلام ـ صلی الله عَلیهِ وَ اله و سَلَم ـ، قرآن شناسی، و فلسفه تشریع حج، كه البته این موارد عناوین كلی مطرح شده در این خطبه‎اند و جوینده تشنه كام، با دقت در عبارات هر بخش از این خطبه در زمینه‎های دیگر نیز زلال معرفت را در كام خود خواهد یافت. چنان كه حضرت در داستان حضرت آدم ـ علیه‎السلام ـ، هم شیطان را معرفی می‎كنند و هم شیوه‎های فریب او را و هم به ویژگی‎های حیات زمینی اشاره می‎كنند.[9] همین گستردگی و تنوع موضوعات در سایر خطب و نامه‎ها نیز به چشم می‎خورد. خطبه 192 كه با نام خطبه قاصعه شناخته شده است، با داستان ابلیس و آدم آغاز شده و سپس حضرت به امتحان الهی در زندگی انسان اشاره می‎كنند، شیطان و وساوس او و راه‎های مقابله با او، كبر و مستكبرین، عبرت از گذشته، اشاره به زندگی برخی از انبیاء، ارزش كعبه، نفی تعصبات بی‎جا، نعمتی به نام نبوت حضرت ختمی مرتبت ـ صلی الله عَلیهِ وَ اله و سَلَم ـ، وحی، و ... نیز همه در همین خطبه آمده‎اند. نامه 31 كه خطاب به امام حسن مجتبی ـ علیه‎السلام ـ، نوشته شده است، خود گنجینه‎ای است از علوم مختلف، به خصوص اخلاق و علوم تربیتی، نامه 53 خطاب به مالك اشتر كه یكی از معروف‎ترین نامه‎های نهج البلاغه است،‌ منشوری است راه‎گشا درباره شیوه‎های مدیریتی و برخورد با مردم و وظایف حاكمان.
زندگی مردم در جاهلیت، امام شناسی، علی شناسی، اخلاق و توصیه‎های اخلاقی، جنگ و جنگ‎آوری، تاكتیك‎های نظامی، دوستی و دوستان، خانواده، جامعه، انسان شناسی، شگفتی‎های آفرینش، شرح عجایب خلقت برخی از حیوانات، توصیف عظمت آسمان و ستارگان، شناخت قبائل عرب، ضرورت امامت، حكایت وقایع تاریخی،‌ تحلیل روزگار خود، عدالت، تقوا و صفات متقین، دنیا و دنیا شناسی، مردم شناسی، قضا و قاضی، ایمان، معاد و مجموعه بحث‎های مربوط به آن، روان‎شناسی اقوام و شهرها، خوارج، شبهه و شبهه شناسی و مقابله با آن، بیان احكام علمی و فرعی دین، خبر دادن از آینده، امام زمان ـ عًجَلَ الله تعالی فَرَجَهُ الشریف ـ، معرفی برخی از اصحاب و یاران، ذكر نعمت‎های الهی، دعا و روش دعا، نفس و محاسبه نفس، علل انحراف جوامع مختلف قرآن و ویژگی‎هایش، یاد خدا، آزمایش و امتحان الهی، نفاق و منافقین، عقل و دایره نفوذ و شناخت آن، فلسفه احكام، و صدها عنوان دیگر، از موضوعات مطرح شده در این گنجینه شیعی است.[10]
كلمات قصار، نیز خود نیازمند شرحی مفصلند و در این مجمل نمی‎گنجند. مخاطب در مواجهه با هر یك از این جملات به ظاهر كوتاه، خود را در برابر عظمتی وصف ناشدنی، حقیر می‎بینند و حیرت او از این همه گونه‎گونی در دانش، گام به گام و سطر به سطر افزون می‎شود.
روش برخورد با فتنه، عوامل پستی و هلاكت انسان، فیزیولوژی انسان، كیفیت روابط اجتماعی، روش برخورد اخلاقی با دشمن، روابط دوستانه، علل فرار نعمت‎ها، نقش خویشاوندان در عزت و ذلت انسان، رفتار شناسی، زهد، یاد مرگ، صبر، یقین، حكمت، بی‎نیازی واقعی، روان‎شناسی عاقل و احمق، قلب و راه نفوذ در آن، قضاء و قدر الهی، عبادات، استبداد رأی، روش سئوال كردن، و بالاخره مسئولیت علما، فقط برخی از عناوینی هستند كه در بخش حكمت‎های نهج البلاغه جمع آوری شده‎اند.[11]
بدیهی است در یك مقاله كوتاه ارائه فهرستی گویا و كامل از این موضوعات غیر ممكن می‎باشد، لذا تلاش ما در واقع پرسه‎ای است بر ساحل اقیانوس علم علوی، كه شمّه‎ای از آن در نهج البلاغه نمود یافته است. علاوه بر تنوع موضوعی در معارف نهج البلاغه وجود دارد. غنا و عمق دانش‎هایی مطرح شده در نهج البلاغه نیز خود از عوامل جامعیت بخشیدن به این كتاب است، آنچه از زبان حضرت جاری شده است. كلماتی سطحی نیست كه پس از گذشت زمانی چند گرد كهنگی بر آن بنشیند. بلكه امام علی ـ علیه‎السلام ـ آن چنان معانی ژرفی را در خود جای داده‎اند كه در هر زمان، فهمی نو از آن لازم می‎آید و شرحی برای درك تعالیم آن حضرت نگاشته می‎شود. گواه این مدعی تعدّد شروحی است كه در نهج البلاغه نوشته شده است. تا آن جا كه مرحوم علامه امینی 81 شرح را نام می‎برند و در الذریعه نیز از 150 شرح ذكر به میان آمده است (ر.ك: مهریزی، همان، ص 163) و آیا تلاش فلاسفه و دانشمندان الهیات می‎تواند به درك تمامی آنچه در كلمات توحیدی مغرت نهفته است راه یابد!.
نكته پایانی، جمله‎ای از حضرت امام خمینی(ره) است كه می‎فرماید؛ كتاب نهج البلاغه بعد از قرآن، بزرگترین دستور زندگی مادی و معنوی و بالاترین كتاب رهایی بخش بشر است و دستورات معنوی و حكومتی آن بالاترین راه نجات است.[12]

[1] . برای آگاهی بیشتر از نظریات برخی از دانشمندان ر.ك: دشتی، محمد؛ شناخت نهج البلاغه و فهرست كلی نهج البلاغه؛ نشر مؤلف؛ 1368؛ بی‎جا؛ چاپ دوم، ص 151-163، و نیز جعفری محمد تقی، ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، 1376 چاپ6، ج 1، ص 171-193.
[2] . ر.ك: مطهری، مرتضی؛ سیری در نهج البلاغه؛ مركز مطبوعاتی دارالتبلیغ اسلامی؛ قم؛ 1353؛ ص 31.
[3] . ر.ك: مهریزی، مهدی؛ آشنایی با متون حدیث و نهج البلاغه؛ مركز جهانی علوم اسلامی، قم، 1377، ص 171 ـ 175.
[4] . دشتی، همان، ص 19-20.
[5] . ر.ك: نهج البلاغه، تحقیق، دكتر صبحی صالح، دار الهجره، قم، 1412، ص 733ـ768 و نیز 806 ـ 814.
[6] . ر.ك: نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، انتشارات زهد، 1380، تهران،‌چاپ سوم، ص 747 ـ 938.
[7] . همان، ص 19.
[8] . ر.ك: مهریزی، همان، ص 175 ـ 176.
[9] . از عبارت ثم اسكن سبحانه آدم... تا عبارت و اهبطه الی دار البلیه و تناسل الذریه.
[10] . ر.ك: دشتی، همان، ص 186 ـ 372.
[11] . ر.ك: همان، ص 374 ـ 476.
[12] . وصیتنامه الهی،‌سیاسی امام خمینی، سازمان تبلیغات اسلامی، تهران، 1368، ص 8.
محمدكاظم حقانی

نظرات() 



Cortney
شنبه 12 مرداد 1398 10:51 ق.ظ
I am sure this paragraph has touched all the internet viewers, its really really pleasant piece of writing on building up new
web site.
http://tranalpo.strikingly.com/
یکشنبه 2 تیر 1398 04:44 ق.ظ

Kudos! Valuable information.
trusted tabled cialis softabs cialis sans ordonnance cialis diario compra cialis 100 mg 30 tablet cialis baratos compran uk cialis pills in singapore cialis 20 mg cut in half cialis for sale 5 mg cialis pharmacie en ligne buy original cialis
Cialis canada
شنبه 1 تیر 1398 11:54 ق.ظ

You actually suggested that terrifically.
canadian drugs generic cialis cialis price thailand order cialis from india cialis arginine interactio cialis 5 mg scheda tecnica cialis 20 mg best price cialis 20mg trusted tabled cialis softabs we recommend cheapest cialis cialis reviews
vendita cialis online
جمعه 31 خرداد 1398 08:00 ب.ظ

You actually expressed that adequately.
cialis pills cialis daily reviews click here cialis daily uk cialis pills in singapore order cialis from india generic cialis at walmart only best offers 100mg cialis generic cialis levitra online prescriptions cialis cialis australian price
liquid tadalafil
جمعه 31 خرداد 1398 04:13 ق.ظ

Thanks. I like it.
cialis tadalafil online cialis canada on line cialis daily reviews viagra cialis levitra cialis pas cher paris tadalafil we like it cialis soft gel try it no rx cialis usa cialis online cialis sans ordonnance
http://petheran.strikingly.com/
چهارشنبه 29 خرداد 1398 12:56 ق.ظ

You suggested this really well.
cialis daily dose generic cialis daily dose generic generic cialis in vietnam american pharmacy cialis cialis pas cher paris il cialis quanto costa cialis 5mg prix cialis generika in deutschland kaufen price cialis wal mart pharmacy we recommend cialis info
Online cialis
سه شنبه 28 خرداد 1398 02:09 ق.ظ

With thanks. Terrific information.
buying brand cialis online click here take cialis ou acheter du cialis pas cher 5 mg cialis pharmacie en ligne cialis generika side effects for cialis cialis 5mg billiger price cialis wal mart pharmacy cialis ahumada legalidad de comprar cialis
http://hankenu.strikingly.com/
دوشنبه 27 خرداد 1398 11:28 ق.ظ

Very good data. Appreciate it!
generic cialis tadalafil side effects of cialis we choice free trial of cialis viagra cialis levitra tadalafilo cialis free trial cialis generic female cialis no prescription cialis tadalafil online achat cialis en suisse
cialis tadalafil
یکشنبه 26 خرداد 1398 09:34 ب.ظ

Kudos, An abundance of advice!

buying cialis on internet prix cialis once a da we like it safe cheap cialis when can i take another cialis tadalafil generic free generic cialis miglior cialis generico we use it 50 mg cialis dose cialis pills boards prescription doctor cialis
http://fastbibla.strikingly.com/
یکشنبه 26 خرداد 1398 07:00 ق.ظ

Tips very well considered!.
we recommend cialis best buy cialis official site prezzo cialis a buon mercato cialis name brand cheap cialis 100 mg 30 tablet venta de cialis canada link for you cialis price cialis prezzo di mercato cialis flussig cialis generico milano
cialis cost walmart
شنبه 25 خرداد 1398 02:58 ق.ظ

Thanks. A lot of posts!

cialis prices look here cialis cheap canada acquisto online cialis cialis uk next day where to buy cialis in ontario achat cialis en suisse cialis et insomni link for you cialis price we choice free trial of cialis cialis for sale in europa
http://enebaz.strikingly.com/
جمعه 24 خرداد 1398 12:51 ب.ظ

Perfectly voiced genuinely! !
safe site to buy cialis online cialis authentique suisse no prescription cialis cheap cialis professional from usa cialis 100 mg 30 tablet usa cialis online cialis e hiv acquistare cialis internet cialis 20 mg cut in half cialis pills
http://obntolpup.strikingly.com/
پنجشنبه 23 خرداد 1398 10:33 ب.ظ

With thanks. A lot of data!

purchasing cialis on the internet cialis generico in farmacia 40 mg cialis what if i take the best choice cialis woman viagra cialis levitra where do you buy cialis no prescription cialis cheap buy cialis online nz cialis prices cialis generic tadalafil buy
http://ekecchot.strikingly.com/
چهارشنبه 22 خرداد 1398 07:05 ب.ظ

Wonderful stuff. Thank you!
cialis dose 30mg generic cialis in vietnam cialis 5mg safe site to buy cialis online click now cialis from canada discount cialis cialis prezzo al pubblico tadalafil 20 mg il cialis quanto costa generic cialis soft gels
cialisvie.com
دوشنبه 20 خرداد 1398 04:28 ب.ظ

Nicely put, Appreciate it!
cialis generic tadalafil buy buy cialis online nz prices for cialis 50mg how to buy cialis online usa cialis 30 day trial coupon cialis generique tadalafil tablets prezzo cialis a buon mercato cialis 20mg how much does a cialis cost
http://cialisvie.com/
یکشنبه 19 خرداد 1398 10:35 ق.ظ

Nicely put, Cheers!
cialis 20 mg effectiveness canadian discount cialis cheap cialis 5 mg cialis coupon printable cialis patentablauf in deutschland cialis tadalafil bulk cialis only now cialis for sale in us cialis generic buy original cialis
cialisvie.com
شنبه 18 خرداد 1398 05:18 ق.ظ

Many thanks. Plenty of postings.

cialis canadian drugs cialis without a doctor's prescription order generic cialis online venta de cialis canada cialis cuantos mg hay trusted tabled cialis softabs buying cialis in colombia buying cialis on internet cialis kaufen viagra vs cialis
https://indian-coins.com/books
پنجشنبه 5 اردیبهشت 1398 12:18 ب.ظ
スーパーコピーブランド専門店!スーパーコピー時計偽物N級品
https://www.richmondhood.com
پنجشنبه 5 اردیبهشت 1398 12:18 ب.ظ
超人気のプランドスーパーコピー、バッグ、財布が集まって(N品)激安専門店
https://evergreenecoresort.com/regulations/
سه شنبه 3 اردیبهشت 1398 09:28 ب.ظ
ブランドコピーベルト
http://ukcanadianpharmacy.com/
جمعه 23 فروردین 1398 08:32 ب.ظ

Many thanks. Ample material!

canadian pharmacy world canadian online pharmacies the best canadian online pharmacies most reliable canadian pharmacies canada medication pharmacy cialis from canada canadian online pharmacy online pharmacy canada online pharmacies india online pharmacies mexico
http://canadianorderpharmacy.com/
پنجشنبه 22 فروردین 1398 06:56 ق.ظ

Incredible a good deal of wonderful info.
canadian prescription drugstore canadian pharmacy cialis drugs for sale canada online pharmacy canadian pharmacy canadian pharmacy cialis canada online pharmacies for men reputable canadian prescriptions online safe canadian online pharmacies pharmacy canada best
http://tumorzentrum-zwickau.de/inhalt/vorstand
یکشنبه 18 فروردین 1398 08:16 ب.ظ
スーパーコピーn級品、ブランドコピー海外激安通販優良店
where to buy cialis online
جمعه 16 آذر 1397 06:49 ق.ظ

This is nicely expressed. .
we choice cialis uk cialis prezzo in linea basso sialis cialis 20 mg cost online prescriptions cialis generic cialis buy cheap cialis in uk compare prices cialis uk cialis 5mg low cost cialis 20mg
Cialis prices
پنجشنبه 15 آذر 1397 11:39 ق.ظ

Useful postings. Cheers!
discount cialis cilas viagra cialis levitra generic cialis cialis generic availability pastillas cialis y alcoho buy cialis cheap 10 mg weblink price cialis cialis y deporte brand cialis nl
buy cialis with no prescription
چهارشنبه 14 آذر 1397 03:33 ب.ظ

Appreciate it! An abundance of write ups.

buy cialis online legal buy cialis uk no prescription cialis generico en mexico cialis tadalafil online tesco price cialis look here cialis cheap canada cialis generico in farmacia cialis 05 cialis preise schweiz cialis generico postepay
buy tadalafil
چهارشنبه 14 آذر 1397 03:33 ق.ظ

Fantastic material, Thank you.
cialis generika cialis pills price each buying brand cialis online cialis patent expiration cost of cialis cvs buy generic cialis american pharmacy cialis weblink price cialis free generic cialis only now cialis for sale in us
buy tadalafil no prescription
سه شنبه 13 آذر 1397 04:28 ب.ظ

Nicely put, With thanks.
online cialis buy cialis online nz buying cialis on internet cialis from canada wow cialis 20 buying brand cialis online prezzo di cialis in bulgaria acquistare cialis internet we like it cialis price link for you cialis price
Cialis 20 mg
سه شنبه 13 آذر 1397 05:07 ق.ظ

Truly plenty of helpful data!
cialis reviews cialis vs viagra cialis canadian drugs cialis usa cost generic cialis at the pharmacy comprar cialis navarr cialis ahumada prix de cialis order a sample of cialis are there generic cialis
Cialis online
دوشنبه 12 آذر 1397 05:00 ب.ظ

Excellent information. Kudos!
generic for cialis cialis kaufen side effects of cialis cialis 20 mg effectiveness walgreens price for cialis generic for cialis cialis generico lilly buy cialis cheap 10 mg generic cialis soft gels cialis name brand cheap
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نمایش نظرات 1 تا 30